Kościół pw. św. Wawrzyńca w Poniatowie

Historia

Kościół pw. świętego Wawrzyńca w Poniatowie położony jest między rynkiem a doliną rzeki Wkra. Wieś zachowała dawny układ ulic i czworoboczny rynek. Budowla jest wyraźną dominantą miejscowości i punktem orientacyjnym dla okolicznych dróg.

Parafia w Poniatowie została erygowana w roku 1797 po przeniesieniu siedziby z Chamska. Tradycje sakralne w miejscu obecnej świątyni sięgają jednak znacznie głębiej. Pierwsza wzmianka o kościele pochodzi z roku 1564. Tamta budowla spłonęła w roku 1673. Do drugiej, konsekrowanej w 1689 roku, sprowadzono z Rzymu obraz Matki Boskiej Bolesnej, który wkrótce zasłynął jako cudowny. Kolejny drewniany kościół z XVIII wieku był już w złym stanie technicznym. W roku 1776 opisano go jako mocno nadrujnowany. Jego sygnaturka została zerwana przez wiatr. Wobec tego zadecydowano o wzniesieniu nowej, większej świątyni. Budowę obecnego kościoła ukończono w roku 1805 z fundacji Adama Zalewskiego i ze staraniem księdza Antoniego Fiedorowicza. W roku 1807 dokonano konsekracji. Już wizytacja z roku 1817 oceniła stan budowli jako bardzo dobry. To świadczy o staranności wykonania i o dbałości parafian.

Architektura

Kościół jest wykonany w konstrukcji zrębowej z drewna sosnowego i jest posadowiony na ceglanej podmurówce. Bryła ma prostą, trójnawową formę. Wejście główne wykonane zostało w formie wgłębnego portyku z dwoma kolumnami, flankowanego dwoma pozostałościami po wieżach i zwieńczonego wystawką z trójkątnym szczytem. To jedyny tego typu front kościelny na terenie województwa mazowieckiego. Dach jest kalenicowy i kryty blachą. Nad prezbiterium wznosi się czworoboczna sygnaturka. Elewacje ozdobiono detalami imitującymi podziały znane z murowanych budowli. Na narożach i między oknami widoczne są elementy rytmujące fasadę. Całość tworzy harmonijną kompozycję, w której prostota formy łączy się z klasycznymi detalami.

Na terenie przykościelnym stoi murowana dzwonnica z drugiej połowy XIX wieku. Jej materiał różni się od konstrukcji kościoła i tworzy ciekawy kontrast architektoniczny. W pobliżu zachował się empirowy grobowiec Wawrzyńca Lipskiego z roku 1833. Obiekt ten jest przykładem dawnej sztuki sepulkralnej i wpisuje się w historyczny charakter miejsca.

Wnętrze

Wnętrze jest podzielone na trzy nawy. Prezbiterium jest prostokątne i wyodrębnione z korpusu głównego. Po jego bokach znajdują się kruchta i zakrystia. Nad tymi pomieszczeniami umieszczono loże kolatorskie otwarte na prezbiterium prostokątnymi prześwitami. Takie rozwiązanie z lożami nad zakrystią i kruchtą nie jest powszechne w drewnianych kościołach regionu. Nawy boczne przykryte są płaskimi stropami. Nawa główna oraz prezbiterium mają sklepienie kolebkowe, podparte wzdłużnymi podciągami i dwoma rzędami jońskich kolumn — po pięć kolumn z każdej strony. Kolumnowy porządek wnętrza podkreśla klasycystyczny charakter budowli. Filary i elementy konstrukcyjne są czytelne i harmonijnie wpisane w przestrzeń. Na przecięciu nawy i prezbiterium zachowała się belka tęczowa z ludowym krucyfiksem. Ten element stanowi zarówno akcent liturgiczny, jak i przykład miejscowej sztuki ludowej. Belka ma prostą formę i silny wyraz symboliczny. Chór muzyczny wysunięty jest balkonowo i wsparty na dwóch kolumnach. Balustradę chóru tworzy tralkowa zabudowa. Integralną częścią chóru jest prospekt organowy z początku XX wieku wykonany w pracowni Dominika Biernackiego z Dobrzynia. Organy są znaczącym elementem wyposażenia muzycznego świątyni.

Wyposażenie i polichromie

Wnętrze zdobi polichromia wykonana w roku 1930 przez Władysława Drapiewskiego. Podkreśla architekturę murów i elementy wystroju. Kolory i ornamenty wzmacniają czytelność stref liturgicznych i nadają wnętrzu klimat reprezentacyjny. W ołtarzu głównym znajduje się obraz Matki Bożej Bolesnej z ciałem Chrystusa datowany na XVII wiek. Obraz ma powiązania stylistyczne z malarstwem szkoły rodziny Carracci. Został sprowadzony z Rzymu przez księdza Pawła Słabęckiego. Obraz posiada sukienkę z pozłacanej blachy srebrnej. W ołtarzu zgromadzono około 60 tabliczek wotywnych z XVIII i XIX wieku. Najstarsza z nich, ufundowana przez Annę Gandrową w roku 1719, ma formę ośmioboku i przedstawia scenę Matki Bożej Bolesnej. W ołtarzu bocznym znajduje się obraz świętego Wawrzyńca, patrona kościoła. Obraz datuje się na przełom XVIII i XIX wieku. Temat i ikonografia nawiązują do dawnych zwyczajów i do zawodów związanych z produkcją piwa w regionie. Do cennych elementów wyposażenia należą także ołtarze z XVIII wieku, rokokowe detale i chrzcielnica z drugiej połowy XVIII wieku. Prospekt organowy z początku XX wieku jest dziełem warsztatu Dominika Biernackiego. Wnętrze posiada bogactwo detali rzeźbiarskich i malarskich, które składają się na jego historyczną wartość.

Remonty i prace konserwatorskie

Świątynia przeszła gruntowny remont i konserwację w latach 2014–2020 przy wsparciu środków unijnych. Prace objęły konserwację polichromii autorstwa Władysława Drapiewskiego, renowację ołtarza głównego i ołtarzy bocznych oraz prace konstrukcyjne przy dachu i wieżyczce. Jednym z elementów prac była digitalizacja zbiorów związanych z historią parafii. W przeszłości kościół był remontowany wielokrotnie. Już opis z roku 1817 świadczył o stanie dobrym po budowie. Późniejsze interwencje dotyczyły utrzymania konstrukcji drewnianej, wymiany poszycia dachowego oraz konserwacji elementów rzeźbiarskich. Konserwacje planowane są dalej, aby zachować budowlę dla przyszłych pokoleń.

Tradycja

Kościół w Poniatowie jest ważnym ośrodkiem życia religijnego i kulturalnego miejscowości. Jego wystrój i wyposażenie świadczą o długotrwałej więzi społeczności z miejscem. Obraz Matki Bożej Bolesnej oraz liczne tabliczki wotywne dokumentują pobożność parafian i regionalne praktyki religijne.

W kruchcie i na ścianach umieszczono tablice poświęcone kapłanom związanym z parafią. Wśród nich upamiętniono księdza Stanisława Bornińskiego, zamordowanego w obozie koncentracyjnym Mauthausen w roku 1940, oraz księdza Michała Skupieńskiego, który pełnił posługę w parafii do swojej śmierci w roku 1950. Te pamiątki przypominają o trudnej historii XX wieku i o lokalnym wymiarze pamięci.

Kościół jest też miejscem koncertów i wydarzeń edukacyjnych. Po renowacji budynek stał się elementem lokalnego szlaku dziedzictwa i punktem spotkań dla młodzieży i dorosłych zainteresowanych historią regionu.