Kościół pw. św. Wojciecha i św. Marcina w Lewiczynie

Kościół pw. św. Wojciecha i św. Marcina w Lewiczynie jest jednym z najważniejszych sanktuariów maryjnych południowego Mazowsza. Świątynia została wzniesiona w latach 1606–1608 z fundacji Prokopa Oborskiego herbu Pierzchała, podstolego czerskiego i właściciela Lewiczyna, na miejscu wcześniejszego kościoła parafialnego. W kościele znajduje się cudowny obraz Matki Bożej Pocieszycielki Strapionych, zwanej także Panią Ziemi Grójeckiej, który od XVII wieku stanowi centrum rozwiniętego kultu maryjnego. Lewiczyn przez stulecia był ważnym miejscem pielgrzymkowym, odwiedzanym przez wiernych różnych stanów, a znaczenie sanktuarium potwierdziła koronacja obrazu diademami papieskimi w 1975 roku.

Historia

Pierwszy kościół został wzniesiony na wzgórzu, które w XIII wieku, według legendy, wojsko księcia mazowieckiego usypało czapkami w podzięce Bogu za odniesione zwycięstwo nad wrogiem. Wielką odwagę i wyczyn wojska nazwano „lwim czynem”, od czego wzięła się nazwa osady. Początki Lewiczyna, wioski leżącej na południowo-wschodnim Mazowszu, sięgają znacznie wcześniej. Przebiegał tu m.in. najważniejszy szlak handlowy z południa na północ Europy, zwany bursztynowym. Wzmianka źródłowa o parafii w Lewiczynie pochodzi z 1310 roku i dotyczy plebana Marcina. W kolejnych stuleciach kościół był kilkukrotnie odnawiany, a w dokumentach z 1499 roku zachowała się informacja o udzieleniu odpustów przez dwunastu kardynałów, którzy wsparli finansowo remont świątyni i jej wyposażenia. Pierwsza drewniana świątynia pobudowana na legendarnym wzgórzu przetrwała trzy wieki.

Na początku XVII wieku stan techniczny kościoła był bardzo zły. W 1603 roku obiekt określano jako grożący zawaleniem. Zgromadzono wówczas drewno na budowę nowej świątyni, które według tradycji w niewyjaśniony sposób znalazło się na kopcu, gdzie ostatecznie wzniesiono obecny kościół. Budowę przeprowadzono w latach 1606–1608. W drugiej połowie XVII wieku, staraniem proboszcza Andrzeja Gołkowskiego, dobudowano fasadę z dwiema wieżami. Wieże te stały się charakterystycznym elementem krajobrazu i punktem orientacyjnym dla pielgrzymów. Po zniszczeniach spowodowanych wichurą kościół odbudowano w 1739 roku już jako budowlę z jedną wieżą.

Rozbiory Rzeczypospolitej oraz tragedia powstań narodowych w XIX wieku osłabiły rozwój sanktuarium, jednak kult maryjny odżył przed I wojną światową. Przełomowym wydarzeniem w dziejach kościoła była koronacja obrazu Matki Bożej Lewiczyńskiej, która odbyła się 10 sierpnia 1975 roku. Aktu koronacji dokonali prymas kardynał Stefan Wyszyński oraz kardynał Karol Wojtyła, późniejszy papież Jan Paweł II.

W parku przy kościele, wokół malowniczego stawu znajduje się Droga Różańcowa. Wokół roztaczają się sady jabłoni, które tworzą niezwykły krajobraz. Od frontu kościoła stoi ciekawy ołtarz, a wnętrze jest bardzo jasne i przestrzenne. Świątynia w Lewiczynie jest, jak przystało na dawne drewniane kościoły w Polsce, prosta i dość skromna.

Na terenie przykościelnym znajdują się liczne zabytkowe nagrobki, w tym miejsce spoczynku Antoniego Łukasza Crutty — pochodzącego z Albanii dyplomaty i tłumacza króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jego obecność w Lewiczynie stanowi wyjątkowy przykład związków lokalnej społeczności z historią Rzeczypospolitej.

Architektura i wnętrze

Kościół w Lewiczynie jest przykładem konstrukcji zrębowej, charakterystycznej dla drewnianej architektury sakralnej Mazowsza. Świątynia została wykonana z drewna modrzewiowego, a jej ściany wzmocniono lisicami. Obiekt posadowiono na kamiennym fundamencie. Kościół składa się z jednonawowego korpusu oraz węższego prezbiterium, zamkniętego trójbocznie i nakrytego oddzielnym dachem. Od północy do prezbiterium przylega zakrystia, poprzedzona nowszą kruchtą. Główna kruchta znajduje się od strony zachodniej i ma szerokość nawy. Nad kruchtą główną wznosi się czworoboczna wieża, nakryta dachem namiotowym, zwieńczonym klasycystycznym hełmem obeliskowym z krzyżem osadzonym na kuli. Dachy kościoła posiadają niewielkie okienka doświetlające przestrzenie strychowe. Charakterystyczne jest to, że wieża nie pełni funkcji dzwonnicy — dzwony zawieszone są w wolnostojącej drewnianej dzwonnicy z XVII–XVIII wieku. Kościół otacza gontowy okap wsparty na słupach, nawiązujący do tzw. sobót, które pełniły funkcję ochronną dla pielgrzymów.

Wnętrze świątyni jest niezwykle bogate i reprezentuje głównie sztukę barokową. Podczas remontu na początku lat 90. XX wieku płaski strop został zastąpiony sklepieniem kolebkowym, wykonanym z zachowaniem tradycyjnych technik ciesielskich.

Najważniejszym elementem wyposażenia jest ołtarz główny z 1750 roku. W ołtarzu znajduje się cudowny obraz Matki Bożej Pocieszycielki Strapionych. Zasuwę ołtarza zdobi przedstawienie Przemienienia Pańskiego. W kościele znajdują się trzy ołtarze boczne z XVIII wieku, ambona z 1753 roku z figurą Chrystusa Dobrego Pasterza, dwie chrzcielnice — późnogotycka z XV wieku oraz XIX-wieczna w typie barokowym — a także liczne obrazy świętych z XVII i XVIII wieku. Szczególnie cennym zabytkiem jest późnogotycka rzeźba Matki Bożej Bolesnej z XVI wieku. Uwagę zwracają barokowa monstrancja z XVIII w., dwa XVII-wieczne feretrony, obrazy Niepokalanego Poczęcia NMP, św. Antoniego i św. Marcina. Najnowszy obraz przedstawiający św. Wojciecha to malowidło pędzla Jana Molgi z Warszawy, ufundowane przez parafian i księdza proboszcza w 1995 r. Wśród darów znajduje się patera do konsekracji komunikantów, której używał Ojciec Święty do Mszy Świętej po powrocie do Rzymu z trzeciej pielgrzymki do Ojczyzny.

Cudowny obraz

Najcenniejszym i najstarszym skarbem kościoła jest Cudowny Obraz Matki Bożej Pocieszycielki Strapionych, Pani Ziemi Grójeckiej, sprowadzony do Lewiczyna przez rodzinę Oborskich w 1604 r. Ustne przekazy ludowe autorstwo obrazu przypisują św. Łukaszowi Ewangeliście. Obraz został namalowany na cyprysowych deskach o wymiarach 85,5 x 118 cm. Przedstawia Najświętszą Maryję Pannę z Dzieciątkiem na ręku. Obraz posiada srebrną, trybowaną sukienkę z 1678 roku, wykonaną w warsztacie warszawskiego złotnika Grigla Wróblewicza. Dekorowany jest także papieskimi koronami z czasów współczesnych.

Od początku cieszył się wielką czcią i kultem wiernych, a liczne cuda i wota składane w podzięce za otrzymane łaski przyczyniły się do szerokiego rozgłosu. Kult Matki Bożej Lewiczyńskiej rozwijał się intensywnie od drugiej połowy XVII wieku. Pierwsze cuda odnotowano około 1665 roku. Świadectwa uzdrowień i nadzwyczajnych wydarzeń zapisywano w Księdze Cudów i Łask, obejmującej lata 1667–1695, 1715–1727, 1747 oraz 1753. Wiarygodność relacji potwierdziły komisje powołane przez biskupa Stefana Wierzbowskiego w latach 1678, 1679 i 1684.

W 1678 r. i 1679 r. na polecenie biskupa poznańskiego przybyły do Lewiczyna komisje teologów, które miały stwierdzić, czy niezwykłe zdarzenia były cudami. W 1684 r. do Lewiczyna na czele już trzeciej komisji przyjechał sam biskup poznański Stefan Wierzbowski i podpisał pergaminowy dokument, którym zatwierdził kult Cudownego Obrazu Matki Bożej. Lewiczyn stał się jednym z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych Mazowsza, odwiedzanym przez szlachtę, mieszczan i chłopów. Świątynię zdobiły liczne wota, w tym przedmioty ze złota i srebra, pasy słuckie przerabiane na ornaty oraz kontusze wykorzystywane jako antependia ołtarzowe.

Remonty i prace konserwatorskie

Kościół w Lewiczynie był wielokrotnie odnawiany. Po odbudowie w 1739 roku prowadzono bieżące prace zabezpieczające konstrukcję. Najważniejsze działania konserwatorskie przeprowadzono na początku lat 90. XX wieku z inicjatywy proboszcza Grzegorza Krzysztofika. Wzmocniono wówczas ściany, wymieniono elementy drewniane, odnowiono wnętrze oraz wyposażenie. Dzięki regularnym pracom konserwatorskim kościół zachował swój historyczny charakter i nadal pełni funkcję sanktuarium maryjnego, pozostając ważnym elementem dziedzictwa kulturowego południowego Mazowsza.