ENGLISH 
KONTRAST 
Także: buńka. Pękate naczynie o wąskiej szyjce, z uchem, służące do przechowywania i przenoszenia płynów.
Barcie dawniej dziano przeważnie w sosnach i dębach. Miały kształt cylindryczny lub trapezowaty, zamykane były od zewnątrz drewnianymi deskami, zwanymi dłużniami.
Dawna forma pszczelarstwa, polegająca na chowie pszczół leśnych w barciach, czyli w dziuplach wydrążonych w pniach drzew lub w kłodach.
Szczytowy rozwój bartnictwa na ziemiach polskich przypada na wiek XVI i XVII.
Inaczej: basetla lub basetnia. Instrument smyczkowy służący do basowania, czyli odgrywania podstawy harmonicznej dla tradycyjnych melodii. Drugą funkcją basów jest nadawanie i podtrzymywanie tanecznego rytmu. Kształtem basy przypominają wiolonczelę.
Inaczej: bęben pocierany. Instrument muzyczny zbudowany z drewnianego korpusu w kształcie beczki, bez dna. Na otwór naciąga się membranę ze skóry zwierzęcej, z której wystaje chwost z końskiego włosia. Dźwięk uzyskuje sie poprzez pocieranie włosia.
Obrzędowe pieczywo noworoczne, znane na Kurpiach, Warmii, Podlasiu i Mazurach. Miało zazwyczaj kształt zwierząt hodowlanych i dzikich.
Byśki pieczono w wigilię Nowego Roku i święta Trzech Króli. Stawiano je na parapecie okna lub domowym ołtarzyku, rozdawano także dzieciom jako smakołyk. Według tradycji miały przynosić pomyślność w hodowli oraz zapewniać zdrowie, powodzenie i pomyślność w nadchodzącym roku.
Odsiewa się tylko większe otręby, dzięki czemu mąka jest bogata w wartości odżywcze. Jest to mąka pomiędzy jasną mąką chlebową a ciemną razową.
Inaczej: makutra. Głęboka misa, wewnątrz nieszkliwiona, niekiedy posypana piaskiem lub rowkowana, używana do ucierania masy.
Jednakowe garnuszki połączone ze sobą brzuścami i paskami gliny, używane do przenoszenia pożywienia. mogą być także w formie trojaków lub czworaków.
Rodzaj naczynia o średnicy wylewu większej lub zbliżonej do średnicy dna, najczęściej z uchem i dziobkiem wymodelowanym przy krawędzi wylewu.
Kształtem przypomina wiadro, zwężające się ku górze. Służy do rozczyniania mąki i wyrastania ciasta chlebowego. Może mieć pokrywę z drewna lub plecioną ze słomy.
Ilustracja: Dzieża. Zygmunt Gloger. Budownictwo drzewne w dawnej Polsce. Warszawa 1907.
Przenośny, obustronnie namalowany obraz religijny w ozdobnych ramach, obustronna płaskorzeźba lub figura świętej postaci na podstawie. Feretrony obnoszone są podczas procesji.
Na obrazach często przedstawia się wizerunki Chrystusa, Matki Boskiej i świętych – szczególnie patronów parafii, postacie czczone na danym terenie lub patronów stanów cywilnych, czy zawodów.
Inaczej: dziurkowy, dziureczkowy. Haft ażurowy, wykonywany najczęściej białą nicią (na białej tkaninie). Ażur tworzą przeważnie okrągłe dziurki obrobione dzierganym ściegiem.
Grupa haftów wykonywanych dowolnie na różnych tkaninach przy zastosowaniu rysunku ornamentu. W końcowym efekcie powstaje haft o gładkiej powierzchni i o gęsto przylegających do siebie nitkach po prawej stronie tkaniny.
Haft składający się z pętelek, połączonych ze sobą jak ogniwa łańcuszka. Stosuje się go głównie do ornamentów linearnych.
Grupa ściegów ściśle związanych ze strukturą tkaniny. Równomierny układ kolejnych wyszyć uzyskuje się poprzez odliczenie tej samej ilości nitek osnowy czy wątku tkaniny. Charakterystyczne dla haftów liczonych są motywy geometryczne, albo zgeometryzowane. Do grupy tej należą przede wszystkim ściegi: krzyżykowe, półkrzyżykowe, krzyżowane, przewlekane i mereżki.
Ze zmielonej kaszy gryczanej (białej lub prażonej) otrzymuje się mąkę gryczaną.
W innych regionach, poza Kurpiami określany jako pająk, rodzaj ozdoby sufitowej, przypominającej żyrandol, wykonany ze słomy, grochu, fasoli oraz przystrojony kwiatami z bibuły.
Pieczywo obrzędowe lub świąteczne, wypiekane najczęściej z mąki pszennej, w kształcie okrągłego placka drożdżowego. Nazwa kołacz pochodzi od kolistego kształtu ciasta, symbolizującego cykl życia.
Kopańki były dłubane z jednego kawałka drewna, najczęściej lipowego lub osikowego. Służyły np. do zagniatania ciasta na chleb, czy wyrobu klusek oraz do przechowywania żywności.
Stalowy postument, na którym podczas kucia ręcznego kształtuje się określony przedmiot. Kowadło może posiadać róg do zaginania obręczy. Są kowadła jedno i dwurożne oraz bezrożne.
Lista dokumentująca żywe dziedzictwo niematerialne Polski, w związku z ratyfikowaną Konwencją UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku.
Konwencja nakłada na Państwa – Strony obowiązek inwentaryzacji przejawów tego dziedzictwa, to jest tradycji, zwyczajów, obyczajów, tradycyjnego rzemiosła i rękodzieła, kultywowania pamięci historycznej, wiedzy tradycyjnej i wierzeń, tradycji muzycznych, widowisk.
Inaczej: warsztat tkacki. Urządzenie do wytwarzania tkanin, którego podstawę stanowi rama z zamontowanymi na niej elementami odpowiadającymi za proces tkania (wały, nicielnice, płocha).
Tkanie polega na przeplataniu nici zwanej wątkiem nad i pod nićmi zwanymi osnową (osnutymi na krośnie). Za różnorodność splotów i wzorów odpowiadają uruchamiane w odpowiednim porządku nicielnice, przez które przewleka się nici osnowy.
Nazwa używana do XIX wieku w językach europejskich na określenie zamieszkujących Hiszpanię muzułmanów oraz Arabów i Berberów z północno-zachodniej Afryki. W średniowiecznej Europie odnosiła się do muzułmańskich mieszkańców Półwyspu Iberyjskiego, którzy stworzyli cywilizację Andaluzji, a w XI–XVII wieku, sukcesywnie wypierani przez Hiszpanów, osiedlali się głównie w Afryce Północnej.
Obecnie nazwa używana na określenie ludności Mauretanii i Sahary Zachodniej.
Smyczkowy instrument muzyczny z trzema strunami. Kształtem przypomina małe skrzypce. Pudło wraz z szyjką wyżłobione jest z jednego kawałka drewna.
Jego nazwa wywodzi się od mazania, czyli pocierania smyczkiem po strunach.
Płyta stanowiąca zasadniczą część ołtarza, oparta na nóżkach lub skrzyni, często o kształcie sarkofagu lub bloku. W mensie znajduje się kwadratowe wydrążenie, zw. sepulcrum (grób) na relikwie męczenników.
Metoda wykonania pisanek polegająca na nakładaniu wzorów woskiem oraz farbowaniu szczególnie w barwnikach naturalnych (np. łuskach cebuli, burakach, korze dębu, trawie).
Polski etnograf, antropolog kultury i etnolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Żył w latach 1933-2004.
Badacz kultury ludowej, realizował filmy przedstawiające zanikającą kulturę ludową oraz religijność i życie w zgodzie z przyrodą. Poza filmowaniem zajmował się również fotografiką, pozostawił kilka tysięcy fotografii o tematyce etnograficznej. Wiele uwagi poświęcił mieszkańcom kurpiowskiej Puszczy Zielonej oraz Ziemi Chełmińsko-Dobrzyńskiej. Był inicjatorem powstania placówki muzealnej w Murzynowie.
Twórczość plastyczna związana z obrzędowością doroczną, polegająca na przygotowywaniu na określone święta akcesoriów związanych z danym okresem w roku (np. palemek na Niedzielę Palmową, pisanek na Wielkanoc, czy ozdób choinkowych na Boże Narodzenie).
Członek Towarzystwa Naukowego Płockiego. Autor zbioru pieśni kurpiowskich „Puszcza kurpiowska w pieśni”, a także sztuki teatralnej „Wesele na Kurpiach”.
Słodka ciecz występująca w postaci kropel na igłach i gałęziach świerka, modrzewia i jodły oraz na liściach niektórych drzew liściastych, m.in. dębu i lipy. Składa się z soków roślinnych, wypływających z komórek uszkodzonych przez owady żywiące się sokami roślinnymi.
Najprostszy i najbardziej powszechny splot tkacki, który jest bazą do tworzenia splotów pochodnych. Polega na równomiernym krzyżowaniu nici osnowy i wątku, z zachowaniem całkowitej widoczności jednych i drugich.
Składa się z wysokiego naczynia (najczęściej drewnianego, ale zdarzały się też kamienne) i drewnianego ubijaka, zwanego stęporem. Dolna (robocza) powierzchnia stępora była często nabijana metalowymi ćwiekami.
Inaczej: obrzucany. Używa się go przede wszystkim do zabezpieczeniu brzegów tkaniny przed strzępieniem się, a także do łączenia dwóch tkanin oraz naszywania aplikacji.
Sztucznie usypany pagórek, występujący głównie w terenach zalewowych. Na terpach wznoszono budynki mieszkalne i gospodarcze w ramach dodatkowej ochrony przeciwpowodziowej.
Inaczej: tkanina podwójna. Wykonuje się ją na czteronicielnicowych krosnach, splotem płóciennym. Swoją nazwę zawdzięcza dwóm różnokolorowym osnowom, przez które przewleka się dwukolorowy wątek (w barwach osnów). Technika ta tworzy dwie przenikające się warstwy, z których jedna jest odwrotnością kolorystyczną drugiej.
Inaczej: samodział. Tkanina wykonywana na ręcznym warsztacie tkackim. W Polsce najczęściej lniana lub wełniana, niekiedy bawełniana, o wyraźnym splocie, w której nitki wątku i osnowy pokrywają się w układzie szachownicowym.
Droga usypana na grobli, na podmokłym lub zalewowym terenie. Trytwy budowane były w miejscach trudno przejezdnych, zwykle w pobliżu rzek i na mokradłach.
Układano je często z wiązek pędów wikliny i większych topolowych pni, dodatkowo obsypując ziemią i kamieniami. Nazwa wywodzi się z języka niemieckiego („die Trift”, „trytef”) i prawdopodobnie przyszła na ziemie polskie wraz z Olędrami.
Inaczej: kulanie chleba. Dawny zwyczaj weselny. Po ślubie i powrocie do domostwa panna młoda całowała spoczywający na stole chleb, a następnie przy śpiewie zebranych w izbie kobiet toczyła go wokół stołu.
Potem chleb krojono i dzielono między wszystkich obecnych na weselu gości. Obrzęd ten miał na celu potwierdzenie przez pannę młodą przyjęcia na siebie obowiązków gospodyni w nowym domu. Tulanie chleba miało też gwarantować dostatek.
Ule kłodowe ustawiano pionowo lub poziomo. Pionowe nazywano stojakami, a poziome – leżakami. Były to najczęściej wycięte z drzewa barcie, które bartnicy przenieśli z lasu do przydomowych pasiek.
Najpopularniejszy typ ula w polskich pasiekach. Jest to typowy ul stacjonarny. Ma konstrukcję skrzynkową, z jedną komorą na ramki.
Został skonstruowany w latach 70. XIX wieku przez Kazimierza Lewickiego w Pracowni Towarzystwa Pszczelniczo-Ogrodniczego w Warszawie, stąd nazwa ula.
Jeden z najpopularniejszych typów uli lekkich, wykorzystywanych w polskich pasiekach. To ul rozbieralny, często używany w pasiekach wędrownych.
Składa się z rodni, miodni i dennicy. Charakteryzuje się tym, że można w nim ustawiać kilka poziomów miodni z ramkami. Może być, zarówno stojakiem (ul pionowy), jak i leżakiem (ul poziomy).
Układ nici biegnących w poprzek tkaniny. Nici wątku wprowadza się pomiędzy nitki osnowy w czasie tkania. Wątek jest prostopadły do osnowy.
Materiał plecionkarski pochodzenia naturalnego, np. wiklina, korzenie świerku, sosny i jałowca, gałęzie leszczyny, słoma, rogożyna (pałka wodna), łyko lipowe, kora brzozowa.
Pułapka (samołówka) na ryby i raki o cylindrycznym kształcie z lejkowatym otworem zwróconym do wewnątrz – ryba wpłynąwszy do środka, nie mogła się z niej wydostać.
Wierzba wikliniarska uprawiana na potrzeby plecionkarstwa. Najpopularniejsze gatunki to: wiklina amerykanka, konopianka, purpurowa, migdałowa.
Przedmiot ofiarowywany w formie dziękczynienia lub w wyniku zbiorowego ślubu, który może stanowić zarówno element wystroju kościoła (ołtarz, stalle, witraż), jak również drobne tabliczki ze złota lub srebra w kształcie serca, rąk, oczu; symbolizujące uzdrowienie, zawieszane najczęściej przy ołtarzach otoczonych szczególnym kultem.
