Słownik

Coś, co jest dziełem ludzkiego umysłu i ludzkiej pracy w odróżnieniu od wytworów natury. Arte factum – z łac.: sztucznie wykonane.

Także: buńka. Pękate naczynie o wąskiej szyjce, z uchem, służące do przechowywania i przenoszenia płynów.

Wydrążona (wydziana) przez człowieka komora wewnątrz pnia drzewa, w której hoduje się pszczoły.

Barcie dawniej dziano przeważnie w sosnach i dębach. Miały kształt cylindryczny lub trapezowaty, zamykane były od zewnątrz drewnianymi deskami, zwanymi dłużniami.

Nurt sztuki i kultury w latach około 1590–1770, powstały w opozycji do klasycyzmu i realizmu.

Dawna forma pszczelarstwa, polegająca na chowie pszczół leśnych w barciach, czyli w dziuplach wydrążonych w pniach drzew lub w kłodach.

Szczytowy rozwój bartnictwa na ziemiach polskich przypada na wiek XVI i XVII.

Inaczej: bartodziej. Człowiek trudniący się bartnictwem, czyli hodowlą pszczół w leśnych barciach.

W ubiorach radomskich, spódnica szyta z grubego samodziału z wiązką prążków u dołu, długa, bardzo szeroka i suto marszczona na bokach i tyle.

Inaczej: basetla lub basetnia. Instrument smyczkowy służący do basowania, czyli odgrywania podstawy harmonicznej dla tradycyjnych melodii. Drugą funkcją basów jest nadawanie i podtrzymywanie tanecznego rytmu. Kształtem basy przypominają wiolonczelę.

Najdelikatniejsza z tkanin, bardzo cienka i miękka, wykonywana z przędzy lnianej lub bawełnianej, pastelowa, jednobarwna lub drukowana.

Osoba świecka usługująca w kościele, kościelny.

Wzorzysta tkanina jedwabna lub półjedwabna, w której tle lub wzorze występuje metalowa nić (złota lub srebrna).

Polski slawista, historyk literatury i kultury polskiej. Żył w latach 1856 – 1939.

a. Warsztatowa szerokość tkaniny (na szerokość warsztatu tkackiego).
b. W krawiectwie: nazwa klina lub pasa tkaniny (np. spódnica w bryty).

W ubiorach radomskich, duża chustka (ok. 150 x 150 cm) z cienkiej wełny czesankowej, ozdobiona rozbudowanymi, kolorowymi motywami kwiatowymi.

Inaczej: bęben pocierany. Instrument muzyczny zbudowany z drewnianego korpusu w kształcie beczki, bez dna. Na otwór naciąga się membranę ze skóry zwierzęcej, z której wystaje chwost z końskiego włosia. Dźwięk uzyskuje sie poprzez pocieranie włosia.

W ubiorach radomskich, długa spódnica szyta z dwóch szerokości wełnianego samodziału. Poziomy szew łączący dwa kawałki tkaniny ukrywano pod szeroką zakładką. W części niewidocznej pod zapaską wszywano płat materiału gorszej jakości.

Obrzędowe pieczywo noworoczne, znane na Kurpiach, Warmii, Podlasiu i Mazurach. Miało zazwyczaj kształt zwierząt hodowlanych i dzikich.

Byśki pieczono w wigilię Nowego Roku i święta Trzech Króli. Stawiano je na parapecie okna lub domowym ołtarzyku, rozdawano także dzieciom jako smakołyk. Według tradycji miały przynosić pomyślność w hodowli oraz zapewniać zdrowie, powodzenie i pomyślność w nadchodzącym roku.

Wiejska specjalistka szyjąca i zdobiąca czepki, a także konserwująca i naprawiająca czepki używane.

Etnograf, muzealnik, społecznik, pedagog, znawca Kurpiowszczyzny. Żył w latach 1885 – 1967.

Inaczej: sitkowy. Pieczywo z mąki żytniej przesianej przez rzadkie sito.

Odsiewa się tylko większe otręby, dzięki czemu mąka jest bogata w wartości odżywcze. Jest to mąka pomiędzy jasną mąką chlebową a ciemną razową.

Pieczywo z mąki żytniej, kilkukrotnie mielonej i przesianej przez pytel, czyli rodzaj płóciennego worka – rękawa.

Przesiewanie przez pytel czyni mąkę delikatną, ale pozbawia ją cennych otrębów.

W ubiorach radomskich, czapka rogatywka (z kwadratowym denkiem) bez daszka, szyta często z czerwonego, ale także granatowego sukna, z otokiem z czarnego lub szarego baranka.

Kosztowne, często bogato zdobione nakrycie głowy o różnych fasonach i kształtach, noszone przez mężatki. Czepki wykonywano najczęściej z tiulu, aksamitu lub innych kosztownych tkanin.

Darty, cienki pas drewna używany do wyplatania koszy, łubianek.

Inaczej: makutra. Głęboka misa, wewnątrz nieszkliwiona, niekiedy posypana piaskiem lub rowkowana, używana do ucierania masy.

W ubiorach kołbielskich, spodnie o prymitywnym kroju, z wąskimi nogawkami ze szwem po wewnętrznej stronie, noszone głównie zimą. Szyto je z samodziału o osnowie z partu i wątku z wełnianej przędzy.

Jednakowe garnuszki połączone ze sobą brzuścami i paskami gliny, używane do przenoszenia pożywienia. mogą być także w formie trojaków lub czworaków.

Rodzaj naczynia o średnicy wylewu większej lub zbliżonej do średnicy dna, najczęściej z uchem i dziobkiem wymodelowanym przy krawędzi wylewu.

Duże naczynie drewniane wykonane z klepek i metalowych lub drewnianych obręczy.

Kształtem przypomina wiadro, zwężające się ku górze. Służy do rozczyniania mąki i wyrastania ciasta chlebowego. Może mieć pokrywę z drewna lub plecioną ze słomy.

Ilustracja: Dzieża. Zygmunt Gloger. Budownictwo drzewne w dawnej Polsce. Warszawa 1907.

Rodzaj naczynia o średnicy wylewu większej lub zbliżonej do średnicy dna, o profilu esowatym, bez ucha, używane do przechowywania produktów stałych i płynów.

W ubiorach radomskich, duża (ok. 150 x 150 cm) chustka bawełniana,
jednostronnie drukowana, o motywach orientalnych, z wyraźnie wyodrębnioną bordiurą. Noszono ją zarzucaną na ramiona lub wywiązaną w rodzaj czepca.

Frontowa ściana lub elewacja budynku.

Przenośny, obustronnie namalowany obraz religijny w ozdobnych ramach, obustronna płaskorzeźba lub figura świętej postaci na podstawie. Feretrony obnoszone są podczas procesji.

Na obrazach często przedstawia się wizerunki Chrystusa, Matki Boskiej i świętych – szczególnie patronów parafii, postacie czczone na danym terenie lub patronów stanów cywilnych, czy zawodów.

Koronka siatkowa składająca się z pustych lub zasnutych nitką kwadracików, które tworzą wzór. Technika filet służy przede wszystkim do wyrobu firanek, obrusów i serwet.

Inaczej: flis, osyłka. Spław drewna zwykle uformowanego w tratwy.

Przedstawiciel grupy zawodowej zajmującej się w dawnej Polsce flisem, czyli rzecznym spławem towarów i drewna. Na Mazowszu nazywano flisaków orylami.

Obróbka wełnianych tkanin i dzianin polegająca na spilśnianiu i zagęszczaniu ich struktury. Dzięki folowaniu materiał staje się gęsty, stanowi lepszą ochronę termiczną i nie przepuszcza wody. W wyniku folowania powstaje m.in. sukno.

Naczynie dzieżkowate, jedno- lub dwuuszne, służące do przechowywania produktów stałych.

Inaczej: dziurkowy, dziureczkowy. Wyszycie niezwiązane ze strukturą tkaniny. Tworzą go motywy roślinne lub geometryczne wykonane haftem płaskim oraz różnorodne ażury, najczęściej dziurki (przed wycięciem okonturowane ściegiem przed igłą, a następnie obdziergane ściegiem wałeczkowym).

Grupa haftów wykonywanych dowolnie na różnych tkaninach przy zastosowaniu rysunku ornamentu. W końcowym efekcie powstaje haft o gładkiej powierzchni i o gęsto przylegających do siebie nitkach po prawej stronie tkaniny.

Haft składający się z pętelek, połączonych ze sobą jak ogniwa łańcuszka. Stosuje się go głównie do ornamentów linearnych.

Grupa ściegów ściśle związanych ze strukturą tkaniny. Równomierny układ kolejnych wyszyć uzyskuje się poprzez odliczenie tej samej ilości nitek osnowy czy wątku tkaniny. Charakterystyczne dla haftów liczonych są motywy geometryczne, albo zgeometryzowane. Do grupy tej należą przede wszystkim ściegi: krzyżykowe, półkrzyżykowe, krzyżowane, przewlekane i mereżki.

Hafty liczone, wykonywane ściegami takimi jak: półkrzyżyk, krzyżyk właściwy (prosty), warkoczykowy oraz Janina, kurpiowski i zakopiański. Wyszywane najczęściej na tkaninie o splocie płóciennym lub na kanwie, ale także na innych podłożach, np. na suknie lub skórze.

Hafty płaskie lub angielskie, białe lub wielokolorowe, wykonywane maszynowo. Powszechnie zaczęto je wytwarzać po 1828 roku.

W ubiorach kołbielskich, jednobarwna spódnica (najczęściej zielona,
buraczkowa, brązowa i fioletowa), długa do kostek, szyta z czterech szerokości wełnianego samodziału, zdobiona u dołu dwiema lub trzema taśmami z aksamitu.

Żyd sefardyjski z Tortosy w kalifacie kordobańskim, podróżnik, autor opisu zachodniej i środkowej Europy w X wieku.

Skóra, najczęściej bydlęca, ale także końska lub świńska, wyprawiona metodą roślinną lub chemiczną, wykończona obustronnie. Zwykle w kolorze naturalnym, niekiedy czarnym, mięsista w dotyku, wytrzymała na rozciąganie i odporna na wodę. Najczęściej stosowana do wyrobu obuwia.

W ubiorach kołbielskich, krótki kaftan bez kołnierza, o dłuższych i półkoliście wykończonych plecach oraz prostych przodach, szyty z wełnianych tkanin fabrycznych. Jego charakterystyczną ozdobą były fantazyjnie ułożone zakładki, usytuowane na mankietach i wzdłuż zapięcia. Dół kaftana wykończony był falbanką.

W ubiorach kurpiowskich z Puszczy Białej, luźny kaftan sięgający bioder, bez kołnierza, z tyłu łukowato wydłużony, bogato zdobiony strojem (galonem). Szyto go z cienkich, fabrycznych wełenek lub kamlotu. Jego charakterystyczną ozdobą były komórki – element stroju (galonu) na tyle kaftana.

Komórki powstawały poprzez nałożenie na siebie dwóch warstw materiału w kontrastowych kolorach. Wierzchnia warstwa, uformowana w półkoliście ułożone kokardki, tworzyła okienka (komórki), w których widoczna była spodnia tkanina.

Tkanina wykonywana pierwotnie z sierści wielbłądziej lub koziej, z czasem z mieszanki włosia koziego i jedwabiu lub wełny owczej i bawełny.

Kasza wytwarzana z obłuskanych nasion gryki zwyczajnej.

Ze zmielonej kaszy gryczanej (białej lub prażonej) otrzymuje się mąkę gryczaną.

Kasza wytwarzana z łuskanego ziarna prosa zwyczajnego.

Kasza wyrabiana z ziaren jęczmienia zwyczajnego. To najpopularniejsza kasza jadana w Polsce.

Kasza wytwarzana z ziaren pszenicy. Jej popularną odmianą jest kasza manna.

Kasza żytnia mielona w żarnach.

W innych regionach, poza Kurpiami określany jako pająk, rodzaj ozdoby sufitowej, przypominającej żyrandol, wykonany ze słomy, grochu, fasoli oraz przystrojony kwiatami z bibuły.

W ubiorach sannicko-gąbińskich, jedwabna chustka z frędzlami (ok. 70 x 70 cm), najczęściej kremowa, zdobiona motywami kłosów.

Pieczywo obrzędowe lub świąteczne, wypiekane najczęściej z mąki pszennej, w kształcie okrągłego placka drożdżowego. Nazwa kołacz pochodzi od kolistego kształtu ciasta, symbolizującego cykl życia.

Podłużne drewniane naczynie w kształcie niecki.

Kopańki były dłubane z jednego kawałka drewna, najczęściej lipowego lub osikowego. Służyły np. do zagniatania ciasta na chleb, czy wyrobu klusek oraz do przechowywania żywności.

Grupa koronek wykonywanych na specjalnym warsztacie, składającym się z poduszeczki i umieszczonego na niej szablonu. Tło i wzory tworzone są równocześnie, w wyniku manewrowania parami klocków – szpuleczek z nawiniętymi nićmi.

Wiklinowy kosz z płaskimi plecami, nóżkami i kabłąkiem.

Palenisko kowalskie.

Stalowy postument, na którym podczas kucia ręcznego kształtuje się określony przedmiot. Kowadło może posiadać róg do zaginania obręczy. Są kowadła jedno i dwurożne oraz bezrożne.

Lista dokumentująca żywe dziedzictwo niematerialne Polski, w związku z ratyfikowaną Konwencją UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku.

Konwencja nakłada na Państwa – Strony obowiązek inwentaryzacji przejawów tego dziedzictwa, to jest tradycji, zwyczajów, obyczajów, tradycyjnego rzemiosła i rękodzieła, kultywowania pamięci historycznej, wiedzy tradycyjnej i wierzeń, tradycji muzycznych, widowisk.

Cienka tkanina bawełniana o płóciennym splocie, barwiona w kolorowe wzory. Apreturowana na lewej stronie poprzez nałożenie warstwy usztywniającej.

Krój stosowany przy szyciu koszul. Jego cechą charakterystyczną jest zasada, że wszystkie elementy koszuli (przód, plecy, rękawy, przyramki, kliny pod pachami) są wykonane z prostokątnych lub kwadratowych kawałków płótna. Elementy te są zszywane wzdłuż linii prostych, bez jakichkolwiek podcięć.

Krój stosowany przy szyciu koszul. Zarówno przody, jak i plecy koszul, mają formę prostokątów. Łączy je tzw. karczek, czyli doszyty płat tkaniny z wycięciem na głowę. Rękawy mają kształt prostokątów, bez podcięć.

W publikacji terminem tym określane są kroje i fasony stosowane przy wyrobie odzieży wytwarzanej masowo.

Inaczej: warsztat tkacki. Urządzenie do wytwarzania tkanin, którego podstawę stanowi rama z zamontowanymi na niej elementami odpowiadającymi za proces tkania (wały, nicielnice, płocha).

Tkanie polega na przeplataniu nici zwanej wątkiem nad i pod nićmi zwanymi osnową (osnutymi na krośnie). Za różnorodność splotów i wzorów odpowiadają uruchamiane w odpowiednim porządku nicielnice, przez które przewleka się nici osnowy.

Podstawowa forma krzyża chrześcijańskiego.

W ubiorach opoczyńskich, krótka, luźna kamizelka męska z wykładanym kołnierzykiem, szyta z gładkiego lub wzorzystego samodziału wełnianego, niekiedy o plecach z gorszej gatunkowo tkaniny.

Obuwie wyplatane techniką krzyżowo-taśmową z łyka lipowego, brzozowego i wiązowego. Zakładano je na stopy owinięte onucą. Łapcie mocowano do nogi sznurkiem przewlekanym przez pętle znajdujące się przy górnej krawędzi obuwia.

Wenecki podróżnik i kupiec, najwybitniejszy podróżnik europejski w średniowieczu.

Nazwa używana do XIX wieku w językach europejskich na określenie zamieszkujących Hiszpanię muzułmanów oraz Arabów i Berberów z północno-zachodniej Afryki. W średniowiecznej Europie odnosiła się do muzułmańskich mieszkańców Półwyspu Iberyjskiego, którzy stworzyli cywilizację Andaluzji, a w XI–XVII wieku, sukcesywnie wypierani przez Hiszpanów, osiedlali się głównie w Afryce Północnej.

Obecnie nazwa używana na określenie ludności Mauretanii i Sahary Zachodniej.

Smyczkowy instrument muzyczny z trzema strunami. Kształtem przypomina małe skrzypce. Pudło wraz z szyjką wyżłobione jest z jednego kawałka drewna.

Jego nazwa wywodzi się od mazania, czyli pocierania smyczkiem po strunach.

Płyta stanowiąca zasadniczą część ołtarza, oparta na nóżkach lub skrzyni, często o kształcie sarkofagu lub bloku. W mensie znajduje się kwadratowe wydrążenie, zw. sepulcrum (grób) na relikwie męczenników.

Metoda wykonania pisanek polegająca na nakładaniu wzorów woskiem oraz farbowaniu szczególnie w barwnikach naturalnych (np. łuskach cebuli, burakach, korze dębu, trawie).

Urządzenie zaopatrujące organy piszczałkowe w sprężone powietrze.

Urządzenie do tłoczenia powietrza, doprowadzanego do paleniska i podtrzymującego żar. Miechy kowalskie posiadały dwie komory i były wykonane ze skóry.

Inaczej: młócka, omłocka, omłot. Oddzielanie ziarna od słomy (wyłuskiwanie ziarna z kłosów, strąków itp.) za pomocą cepów lub maszyn.

Nazwa wielokolorowego układu pasków na samodziałach wełnianych, w sposób umowny wzorowanych na pasiakach łowickich.

Moda na odzież szytą z reguły masowo w zakładach odzieżowych, prawie zawsze z tkanin fabrycznych. Charakteryzowały ją nieskomplikowane, zunifikowane fasony.

Moda warstw elitarnych okresu od końca XVIII do początków XX stulecia.

Motywy naśladujące w sposób umowny wzornictwo krajów Orientu. Najczęściej występuje w nich pojedynczy lub stanowiący część kompozycji motyw palmety (liścia palmy), akantu lub migdała.

Sposób noszenia koszuli męskiej polegający na wypuszczeniu jej luźno na spodnie. Do pracy zwykle przepasywano koszulę konopnym sznurem, a do stroju odświętnego wełnianym albo skórzanym pasem.

Różnorodne naczynia (drewniane, słomiane, wiklinowe), różnej wielkości (od małych, po około 2 metrowej długości drewniane kadłuby z pni drzew) służące do przechowywania płodów rolnych oraz różnego rodzaju produktów.

Dolna i niewidoczna pod odzieżą wierzchnią część koszuli kobiecej, uszyta z gorszego gatunkowo samodziału lnianego, ocieplająca i pełniąca rolę bielizny.

W ubiorach opoczyńskich, haftowany gors koszuli męskiej.

Narzędzia służące do orania ziemi – socha, radło, pług.

Nurt w architekturze 2 poł. XIX wieku charakteryzujący się naśladownictwem form baroku.

Kierunek w architekturze i sztukach zdobniczych charakteryzujący się nawrotem do form gotyku; występował od około połowy XVIII wieku do początku XX wieku, zwłaszcza
w krajach anglosaskich oraz w północnej i środkowej Europie.

W ubiorach kołbielskich, wcięty w pasie kaftan kobiecy o prostym kroju, szyty z wełnianych, jednobarwnych samodziałów, najczęściej w kolorze zielonym, buraczkowym, brązowym i granatowym.

Buty z wysokimi i sztywnymi cholewami, wyściełane futrówką, szyte z glansowanej skóry w kolorze czarnym. Pierwotnie używane były do jazdy konnej i jako element stroju paradnego w wojsku.

Polski etnograf, antropolog kultury i etnolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Żył w latach 1933-2004.

Badacz kultury ludowej, realizował filmy przedstawiające zanikającą kulturę ludową oraz religijność i życie w zgodzie z przyrodą. Poza filmowaniem zajmował się również fotografiką, pozostawił kilka tysięcy fotografii o tematyce etnograficznej. Wiele uwagi poświęcił mieszkańcom kurpiowskiej Puszczy Zielonej oraz Ziemi Chełmińsko-Dobrzyńskiej. Był inicjatorem powstania placówki muzealnej w Murzynowie.

Kwadratowe (40 x 40 cm) lub prostokątne (40 x 80 cm) kawałki tkaniny, najczęściej lnianej lub niekiedy wełnianej, osłaniające i ocieplające stopę, używane zamiast skarpet. Onuce kwadratowe stosowano raczej do łapci, prostokątne do butów z wysoką cholewą.

Układ nici wzdłuż całej długości tkaniny, stanowiący jej podstawę. Osnowę nawija się na wał warsztatu tkackiego i przewleka przez nicielnice. Osnowa jest zawsze prostopadła do wątku i zwykle – w odróżnieniu od niego – wykonana z nici mocniejszych, silniej skręconych i mocniej naprężonych.

Zespół warsztatów garncarskich usytuowanych w jednej miejscowości. Znanymi ośrodkami ceramicznymi na Mazowszu były przed wojną: Płock, Brok, Liw.

Pasek tkaniny służący do:
a. obszywania podcięć dekoltu koszuli;
b. obszywania brzegu rękawa bez mankietu;
c. wszywania górnej części zapaski i spódnicy.

a. Grube, lniane lub konopne płótno samodziałowe, nie zawsze bielone, wykorzystywane do szycia spodni (portek) i nadołków w koszulach kobiecych.
b. Grube, lniane lub konopne nici przeznaczane na tkaniny gorszego gatunku.

Tkanina samodziałowa w paski, najczęściej wełniana.

Kasza jęczmienna wytwarzana z całych ziaren pozbawionych łusek.

Cienka tkanina bawełniana, bielona lub drukowana, z połyskiem na prawej stronie, mocno krochmalona.

Twórczość plastyczna związana z obrzędowością doroczną, polegająca na przygotowywaniu na określone święta akcesoriów związanych z danym okresem w roku (np. palemek na Niedzielę Palmową, pisanek na Wielkanoc, czy ozdób choinkowych na Boże Narodzenie).

Wielobarwne malowidła zdobiące ściany, stropy lub sklepienia budowli.

W ubiorach radomskich, duża (ok. 150 x 150 cm), gładka chustka bawełniana, najczęściej kremowa, brązowa, zielona lub czarna, o bokach wykończonych plecionymi siateczkami i długimi frędzlami.

W ubiorach opoczyńskich, spodnie z tkanin samodziałowych, gładkie z przodu, z tyłu suto marszczone i fałdowane, noszone do butów z cholewami.

W ubiorach kołbielskich i opoczyńskich, dekoracyjne zapięcie sukmany składające się z plecionego lub wiązanego guzika i sznurkowych pętli.

W ubiorach radomskich, spódnica o archaicznym kroju, szyta z gładkich lub prążkowanych samodziałów wełnianych w granatowym lub czarnym kolorze.

Szpila służąca do przytrzymywania kądzieli zatykanej na kołowrotku.

Prostokątne kawałki materiału, łączące na ramionach przód i plecy koszuli, a także korpus koszuli z rękawami. Pełnią funkcję konstrukcyjną, ale także wzmacniają koszulę na ramionach. Zwykle są widoczne spod innych elementów stroju, dlatego często zdobiono je haftem.

Żelazne okucie radła, część pracująca w glebie.

Fragment wzoru składający się z jednego lub kilku motywów, powtarzający się bez zmian w rytmicznych odstępach na tkaninie lub w hafcie.

Fragment szczątków osoby świętej lub przedmiot z nią związany, będące obiektem kultu religijnego.

Nurt stylistyczny w sztuce około 1720-1790 roku. Rokoko nie stanowiło odrębnej i całościowej epoki stylowej, gdyż występowało obok innych nurtów sztuki XVIII wieku.

Wełniana chustka, najczęściej kwiecista, rzadziej o motywach orientalnych, przeważnie o bokach wykończonych frędzlami.

Tkanina wykonywana na ręcznym warsztacie tkackim, najczęściej lniana lub wełniana, niekiedy z dodatkiem bawełny. Zwykle gładka, pasiasta lub kraciasta.

W ubiorach radomskich, koronka szydełkowa wykonana z cienkich nici, zdobiąca brzegi kołnierzyka i mankietów koszuli kobiecej.

Duchowny katolicki, badacz i popularyzator kultury kurpiowskiej. Żył w latach 1886 – 1941.

Członek Towarzystwa Naukowego Płockiego. Autor zbioru pieśni kurpiowskich „Puszcza kurpiowska w pieśni”, a także sztuki teatralnej „Wesele na Kurpiach”.

Sztuka rzeźbienia w drewnie. Rzemieślnika rzeźbiącego w drewnie określa się mianem snycerza.

Żelazne okucie rylców sochy, część pracująca w glebie.

Słodka ciecz występująca w postaci kropel na igłach i gałęziach świerka, modrzewia i jodły oraz na liściach niektórych drzew liściastych, m.in. dębu i lipy. Składa się z soków roślinnych, wypływających z komórek uszkodzonych przez owady żywiące się sokami roślinnymi.

W ubiorach kołbielskich, sannicko-gąbińskich, opoczyńskich i radomskich, męski kaftan szyty z gładkich lub wzorzystych samodziałów lub z tkanin fabrycznych.

Najprostszy i najbardziej powszechny splot tkacki, który jest bazą do tworzenia splotów pochodnych. Polega na równomiernym krzyżowaniu nici osnowy i wątku, z zachowaniem całkowitej widoczności jednych i drugich.

W ubiorach radomskich, spódnica szyta z jednego płata tkaniny fabrycznej, marszczona w pasie, zdobiona doszywaną u dołu falbaną.

W ubiorach sannicko-gąbińskich, spodnie z wełnianego samodziału w chabrowym kolorze, szyte z jednego płata tkaniny. 

Po umiejętnym złożeniu materiału i wykonaniu nacięć, powstawały spodnie o nogawkach zszywanych po wewnętrznej stronie i z zapinaną na dwa guziki klapką, zwaną fartuszkiem. Klapka umożliwiała zakładanie spodni.

W ubiorach radomskich, gorset z doszywanymi w pasie kaletkami (taskami) lub baskinką, noszony głównie przez panny i młode mężatki. Staniki szyto przeważnie z tkanin fabrycznych i zdobiono barwnymi tasiemkami, pasmanterią, haftami płaskimi i koralikowymi oraz cekinami.

Ścieg tworzący jedną nieprzerwaną linię.

Urządzenie używane do obłuskiwania i kruszenia ziarna na kasze.

Składa się z wysokiego naczynia (najczęściej drewnianego, ale zdarzały się też kamienne) i drewnianego ubijaka, zwanego stęporem. Dolna (robocza) powierzchnia stępora była często nabijana metalowymi ćwiekami.

Ubiór naśladujący w sposób umowny i schematyczny tradycyjny strój krakowski. Bywał noszony do drugiej połowy XX wieku w czasie uroczystości państwowych i kościelnych. Wśród Polonii wciąż jest traktowany jako strój narodowy.

W ubiorach kołbielskich, długa sukmana o prostych, gładkich plecach,
lamowana na krawędziach czarną taśmą, podszywana od spodu grubym, samodziałowym suknem. Zapięcie mogło mieć formę haftek, guzików lub szamerowanych pętli, zwanych potrzebami.

Element stroju kobiecego składający się ze spódnicy i doszytego do niej stanika. Suknie wykonywano z wełnianych samodziałów (gładkich lub pasiastych) albo z tkanin fabrycznych.

Gładka, wełniana tkanina, pierwotnie samodziałowa, obecnie także fabryczna, poddana po utkaniu procesowi folowania, dzięki czemu staje się gruba, zbita i nieprzepuszczająca wilgoci.

Mały dzwon kościelny, umieszczany zwykle w wieżyczce nad prezbiterium lub na skrzyżowaniu naw; także nazwa takiej wieżyczki.

Haft krzyżowany, którego ściegi tworzą efekt romboidalnej szachownicy.

Ścieg hafciarski zbudowany z oczek-pętelek. Każde następne oczko ściegu wychodzi z poprzedniego, tworząc efekt łańcuszka.

Inaczej: obrzucany. Używa się go przede wszystkim do zabezpieczeniu brzegów tkaniny przed strzępieniem się, a także do łączenia dwóch tkanin oraz naszywania aplikacji.

Najstarsza i najprostsza technika szycia lub haftu, w której długość linii ściegów jest zwykle równa długości odstępów pomiędzy nimi. Ścieg tworzy efekt przerywanej linii.

Podstawowa technika szycia lub haftu, w której igłę wkuwamy w miejscu zakończenia poprzedniej linii ściegu i wyjmujemy w odstępie dwóch długości ściegu. W efekcie otrzymujemy linię złożoną ze ściegów jednakowej długości. Odmianą stebnówki jest ścieg za igłą.

Inaczej: świepiota, szwiepiota. Naturalna dziupla w drzewie, w której gnieżdżą się dzikie pszczoły. Terminem tym określano także rój dzikich pszczół w lesie.

Inaczej: rogale, koźlarze, koźliny. Ozdobne zwieńczenie na szczycie dachu, powstałe z ozdobnie wycinanych końców skrzyżowanych wiatrownic, wystajacych ponad dach.

W ubiorach opoczyńskich, filcowy kapelusz ze zwężającą się ku górze główką i wciśniętym do środka denku. Główkę kapelusza ozdabiano aksamitką ze sprzączką.

Sztucznie usypany pagórek, występujący głównie w terenach zalewowych. Na terpach wznoszono budynki mieszkalne i gospodarcze w ramach dodatkowej ochrony przeciwpowodziowej.

Lekka, ażurowa tkanina fabryczna o ułożonych skośnie oczkach. Najpowszechniej używanym i cenionym jest tiul bawełniany.

Inaczej: tkanina podwójna. Wykonuje się ją na czteronicielnicowych krosnach, splotem płóciennym. Swoją nazwę zawdzięcza dwóm różnokolorowym osnowom, przez które przewleka się dwukolorowy wątek (w barwach osnów). Technika ta tworzy dwie przenikające się warstwy, z których jedna jest odwrotnością kolorystyczną drugiej.

Inaczej: samodział. Tkanina wykonywana na ręcznym warsztacie tkackim. W Polsce najczęściej lniana lub wełniana, niekiedy bawełniana, o wyraźnym splocie, w której nitki wątku i osnowy pokrywają się w układzie szachownicowym.

Poprzeczna nawa, prostopadła do nawy głównej kościoła.

Droga usypana na grobli, na podmokłym lub zalewowym terenie. Trytwy budowane były w miejscach trudno przejezdnych, zwykle w pobliżu rzek i na mokradłach.

Układano je często z wiązek pędów wikliny i większych topolowych pni, dodatkowo obsypując ziemią i kamieniami. Nazwa wywodzi się z języka niemieckiego („die Trift”, „trytef”) i prawdopodobnie przyszła na ziemie polskie wraz z Olędrami.

Męskie i kobiece obuwie skórzane, zwykle sznurowane. Męskie trzewiki charakteryzowały się płaskim obcasem i cholewką za kostkę, kobiece mogły być na płaskim lub wysokim obcasie, z cholewką za kostkę lub do połowy łydki.

Inaczej: kulanie chleba. Dawny zwyczaj weselny. Po ślubie i powrocie do domostwa panna młoda całowała spoczywający na stole chleb, a następnie przy śpiewie zebranych w izbie kobiet toczyła go wokół stołu.

Potem chleb krojono i dzielono między wszystkich obecnych na weselu gości. Obrzęd ten miał na celu potwierdzenie przez pannę młodą przyjęcia na siebie obowiązków gospodyni w nowym domu. Tulanie chleba miało też gwarantować dostatek.

Cienka, miękka tkanina z wełny owiec lub kóz tybetańskich, wzorzysta, zwykle w motywy kwiatowe, rzadziej gładka.

Ul w formie wydrążonego pnia drzewa.

Ule kłodowe ustawiano pionowo lub poziomo. Pionowe nazywano stojakami, a poziome – leżakami. Były to najczęściej wycięte z drzewa barcie, które bartnicy przenieśli z lasu do przydomowych pasiek.

Najpopularniejszy typ ula w polskich pasiekach. Jest to typowy ul stacjonarny. Ma konstrukcję skrzynkową, z jedną komorą na ramki.

Został skonstruowany w latach 70. XIX wieku przez Kazimierza Lewickiego w Pracowni Towarzystwa Pszczelniczo-Ogrodniczego w Warszawie, stąd nazwa ula.

Jeden z najpopularniejszych typów uli lekkich, wykorzystywanych w polskich pasiekach. To ul rozbieralny, często używany w pasiekach wędrownych.

Składa się z rodni, miodni i dennicy. Charakteryzuje się tym, że można w nim ustawiać kilka poziomów miodni z ramkami. Może być, zarówno stojakiem (ul pionowy), jak i leżakiem (ul poziomy).

Układ nici biegnący w poprzek tkaniny (wzdłuż jej warsztatowej szerokości). W procesie tkania wątek wprowadzany jest między nitki osnowy. Przędza na wątek może być wykonana z różnych surowców, ale zawsze jest słabsza od nici osnowy.

Materiał plecionkarski pochodzenia naturalnego, np. wiklina, korzenie świerku, sosny i jałowca, gałęzie leszczyny, słoma, rogożyna (pałka wodna), łyko lipowe, kora brzozowa.

Pułapka (samołówka) na ryby i raki o cylindrycznym kształcie z lejkowatym otworem zwróconym do wewnątrz – ryba wpłynąwszy do środka, nie mogła się z niej wydostać.

Wierzba wikliniarska uprawiana na potrzeby plecionkarstwa. Najpopularniejsze gatunki to: wiklina amerykanka, konopianka, purpurowa, migdałowa.

Przedmiot ofiarowywany w formie dziękczynienia lub w wyniku zbiorowego ślubu, który może stanowić zarówno element wystroju kościoła (ołtarz, stalle, witraż), jak również drobne tabliczki ze złota lub srebra w kształcie serca, rąk, oczu; symbolizujące uzdrowienie, zawieszane najczęściej przy ołtarzach otoczonych szczególnym kultem.

W ubiorach kołbielskich, haft w kolorach: czerwonym, niebieskim i czarnym, wyszywany na koszulach, wykonywany głównie stebnówką oraz ściegiem przed i za igłą.

Prosty zamek składający się z klamki, klucza i skobelka.

Instrument muzyczny z grupy chordofonów smyczkowych o wąskim korpusie, wykonanym wraz z szyjką z jednego kawałka drewna.