Słownik

Coś, co jest dziełem ludzkiego umysłu i ludzkiej pracy w odróżnieniu od wytworów natury. Arte factum – z łac.: sztucznie wykonane.

Także: buńka. Pękate naczynie o wąskiej szyjce, z uchem, służące do przechowywania i przenoszenia płynów.

Wydrążona (wydziana) przez człowieka komora wewnątrz pnia drzewa, w której hoduje się pszczoły.

Barcie dawniej dziano przeważnie w sosnach i dębach. Miały kształt cylindryczny lub trapezowaty, zamykane były od zewnątrz drewnianymi deskami, zwanymi dłużniami.

Nurt sztuki i kultury w latach około 1590–1770, powstały w opozycji do klasycyzmu i realizmu.

Dawna forma pszczelarstwa, polegająca na chowie pszczół leśnych w barciach, czyli w dziuplach wydrążonych w pniach drzew lub w kłodach.

Szczytowy rozwój bartnictwa na ziemiach polskich przypada na wiek XVI i XVII.

Inaczej: bartodziej. Człowiek trudniący się bartnictwem, czyli hodowlą pszczół w leśnych barciach.

Inaczej: basetla lub basetnia. Instrument smyczkowy służący do basowania, czyli odgrywania podstawy harmonicznej dla tradycyjnych melodii. Drugą funkcją basów jest nadawanie i podtrzymywanie tanecznego rytmu. Kształtem basy przypominają wiolonczelę.

Osoba świecka usługująca w kościele, kościelny.

Polski slawista, historyk literatury i kultury polskiej. Żył w latach 1856 – 1939.

Inaczej: bęben pocierany. Instrument muzyczny zbudowany z drewnianego korpusu w kształcie beczki, bez dna. Na otwór naciąga się membranę ze skóry zwierzęcej, z której wystaje chwost z końskiego włosia. Dźwięk uzyskuje sie poprzez pocieranie włosia.

Obrzędowe pieczywo noworoczne, znane na Kurpiach, Warmii, Podlasiu i Mazurach. Miało zazwyczaj kształt zwierząt hodowlanych i dzikich.

Byśki pieczono w wigilię Nowego Roku i święta Trzech Króli. Stawiano je na parapecie okna lub domowym ołtarzyku, rozdawano także dzieciom jako smakołyk. Według tradycji miały przynosić pomyślność w hodowli oraz zapewniać zdrowie, powodzenie i pomyślność w nadchodzącym roku.

Etnograf, muzealnik, społecznik, pedagog, znawca Kurpiowszczyzny. Żył w latach 1885 – 1967.

Inaczej: sitkowy. Pieczywo z mąki żytniej przesianej przez rzadkie sito.

Odsiewa się tylko większe otręby, dzięki czemu mąka jest bogata w wartości odżywcze. Jest to mąka pomiędzy jasną mąką chlebową a ciemną razową.

Pieczywo z mąki żytniej, kilkukrotnie mielonej i przesianej przez pytel, czyli rodzaj płóciennego worka – rękawa.

Przesiewanie przez pytel czyni mąkę delikatną, ale pozbawia ją cennych otrębów.

Darty, cienki pas drewna używany do wyplatania koszy, łubianek.

Inaczej: makutra. Głęboka misa, wewnątrz nieszkliwiona, niekiedy posypana piaskiem lub rowkowana, używana do ucierania masy.

Jednakowe garnuszki połączone ze sobą brzuścami i paskami gliny, używane do przenoszenia pożywienia. mogą być także w formie trojaków lub czworaków.

Rodzaj naczynia o średnicy wylewu większej lub zbliżonej do średnicy dna, najczęściej z uchem i dziobkiem wymodelowanym przy krawędzi wylewu.

Duże naczynie drewniane wykonane z klepek i metalowych lub drewnianych obręczy.

Kształtem przypomina wiadro, zwężające się ku górze. Służy do rozczyniania mąki i wyrastania ciasta chlebowego. Może mieć pokrywę z drewna lub plecioną ze słomy.

Ilustracja: Dzieża. Zygmunt Gloger. Budownictwo drzewne w dawnej Polsce. Warszawa 1907.

Rodzaj naczynia o średnicy wylewu większej lub zbliżonej do średnicy dna, o profilu esowatym, bez ucha, używane do przechowywania produktów stałych i płynów.

Frontowa ściana lub elewacja budynku.

Przenośny, obustronnie namalowany obraz religijny w ozdobnych ramach, obustronna płaskorzeźba lub figura świętej postaci na podstawie. Feretrony obnoszone są podczas procesji.

Na obrazach często przedstawia się wizerunki Chrystusa, Matki Boskiej i świętych – szczególnie patronów parafii, postacie czczone na danym terenie lub patronów stanów cywilnych, czy zawodów.

Inaczej: flis, osyłka. Spław drewna zwykle uformowanego w tratwy.

Przedstawiciel grupy zawodowej zajmującej się w dawnej Polsce flisem, czyli rzecznym spławem towarów i drewna. Na Mazowszu nazywano flisaków orylami.

Naczynie dzieżkowate, jedno- lub dwuuszne, służące do przechowywania produktów stałych.

Inaczej: dziurkowy, dziureczkowy. Wyszycie niezwiązane ze strukturą tkaniny. Tworzą go motywy roślinne lub geometryczne wykonane haftem płaskim oraz różnorodne ażury, najczęściej
dziurki (przed wycięciem okonturowane ściegiem przed igłą, a następnie obdziergane ściegiem wałeczkowym).

Grupa haftów wykonywanych dowolnie na różnych tkaninach przy zastosowaniu rysunku ornamentu. W końcowym efekcie powstaje haft o gładkiej powierzchni i o gęsto przylegających do siebie nitkach po prawej stronie tkaniny.

Haft składający się z pętelek, połączonych ze sobą jak ogniwa łańcuszka. Stosuje się go głównie do ornamentów linearnych.

Grupa ściegów ściśle związanych ze strukturą tkaniny. Równomierny układ kolejnych wyszyć uzyskuje się poprzez odliczenie tej samej ilości nitek osnowy czy wątku tkaniny. Charakterystyczne dla haftów liczonych są motywy geometryczne, albo zgeometryzowane. Do grupy tej należą przede wszystkim ściegi: krzyżykowe, półkrzyżykowe, krzyżowane, przewlekane i mereżki.

Hafty liczone, wykonywane ściegami takimi jak: półkrzyżyk, krzyżyk właściwy (prosty), warkoczykowy oraz Janina, kurpiowski i zakopiański. Wyszywane najczęściej na tkaninie o splocie płóciennym lub na kanwie, ale także na innych podłożach, np. na suknie lub skórze.

Żyd sefardyjski z Tortosy w kalifacie kordobańskim, podróżnik, autor opisu zachodniej i środkowej Europy w X wieku.

Kasza wytwarzana z obłuskanych nasion gryki zwyczajnej.

Ze zmielonej kaszy gryczanej (białej lub prażonej) otrzymuje się mąkę gryczaną.

Kasza wytwarzana z łuskanego ziarna prosa zwyczajnego.

Kasza wyrabiana z ziaren jęczmienia zwyczajnego. To najpopularniejsza kasza jadana w Polsce.

Kasza wytwarzana z ziaren pszenicy. Jej popularną odmianą jest kasza manna.

Kasza żytnia mielona w żarnach.

W innych regionach, poza Kurpiami określany jako pająk, rodzaj ozdoby sufitowej, przypominającej żyrandol, wykonany ze słomy, grochu, fasoli oraz przystrojony kwiatami z bibuły.

Pieczywo obrzędowe lub świąteczne, wypiekane najczęściej z mąki pszennej, w kształcie okrągłego placka drożdżowego. Nazwa kołacz pochodzi od kolistego kształtu ciasta, symbolizującego cykl życia.

Podłużne drewniane naczynie w kształcie niecki.

Kopańki były dłubane z jednego kawałka drewna, najczęściej lipowego lub osikowego. Służyły np. do zagniatania ciasta na chleb, czy wyrobu klusek oraz do przechowywania żywności.

Wiklinowy kosz z płaskimi plecami, nóżkami i kabłąkiem.

Palenisko kowalskie.

Stalowy postument, na którym podczas kucia ręcznego kształtuje się określony przedmiot. Kowadło może posiadać róg do zaginania obręczy. Są kowadła jedno i dwurożne oraz bezrożne.

Lista dokumentująca żywe dziedzictwo niematerialne Polski, w związku z ratyfikowaną Konwencją UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku.

Konwencja nakłada na Państwa – Strony obowiązek inwentaryzacji przejawów tego dziedzictwa, to jest tradycji, zwyczajów, obyczajów, tradycyjnego rzemiosła i rękodzieła, kultywowania pamięci historycznej, wiedzy tradycyjnej i wierzeń, tradycji muzycznych, widowisk.

Inaczej: warsztat tkacki. Urządzenie do wytwarzania tkanin, którego podstawę stanowi rama z zamontowanymi na niej elementami odpowiadającymi za proces tkania (wały, nicielnice, płocha).

Tkanie polega na przeplataniu nici zwanej wątkiem nad i pod nićmi zwanymi osnową (osnutymi na krośnie). Za różnorodność splotów i wzorów odpowiadają uruchamiane w odpowiednim porządku nicielnice, przez które przewleka się nici osnowy.

Podstawowa forma krzyża chrześcijańskiego.

Wenecki podróżnik i kupiec, najwybitniejszy podróżnik europejski w średniowieczu.

Nazwa używana do XIX wieku w językach europejskich na określenie zamieszkujących Hiszpanię muzułmanów oraz Arabów i Berberów z północno-zachodniej Afryki. W średniowiecznej Europie odnosiła się do muzułmańskich mieszkańców Półwyspu Iberyjskiego, którzy stworzyli cywilizację Andaluzji, a w XI–XVII wieku, sukcesywnie wypierani przez Hiszpanów, osiedlali się głównie w Afryce Północnej.

Obecnie nazwa używana na określenie ludności Mauretanii i Sahary Zachodniej.

Smyczkowy instrument muzyczny z trzema strunami. Kształtem przypomina małe skrzypce. Pudło wraz z szyjką wyżłobione jest z jednego kawałka drewna.

Jego nazwa wywodzi się od mazania, czyli pocierania smyczkiem po strunach.

Płyta stanowiąca zasadniczą część ołtarza, oparta na nóżkach lub skrzyni, często o kształcie sarkofagu lub bloku. W mensie znajduje się kwadratowe wydrążenie, zw. sepulcrum (grób) na relikwie męczenników.

Metoda wykonania pisanek polegająca na nakładaniu wzorów woskiem oraz farbowaniu szczególnie w barwnikach naturalnych (np. łuskach cebuli, burakach, korze dębu, trawie).

Urządzenie zaopatrujące organy piszczałkowe w sprężone powietrze.

Urządzenie do tłoczenia powietrza, doprowadzanego do paleniska i podtrzymującego żar. Miechy kowalskie posiadały dwie komory i były wykonane ze skóry.

Inaczej: młócka, omłocka, omłot. Oddzielanie ziarna od słomy (wyłuskiwanie ziarna z kłosów, strąków itp.) za pomocą cepów lub maszyn.

Różnorodne naczynia (drewniane, słomiane, wiklinowe), różnej wielkości (od małych, po około 2 metrowej długości drewniane kadłuby z pni drzew) służące do przechowywania płodów rolnych oraz różnego rodzaju produktów.

Narzędzia służące do orania ziemi – socha, radło, pług.

Nurt w architekturze 2 poł. XIX wieku charakteryzujący się naśladownictwem form baroku.

Kierunek w architekturze i sztukach zdobniczych charakteryzujący się nawrotem do form gotyku; występował od około połowy XVIII wieku do początku XX wieku, zwłaszcza
w krajach anglosaskich oraz w północnej i środkowej Europie.

Polski etnograf, antropolog kultury i etnolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego. Żył w latach 1933-2004.

Badacz kultury ludowej, realizował filmy przedstawiające zanikającą kulturę ludową oraz religijność i życie w zgodzie z przyrodą. Poza filmowaniem zajmował się również fotografiką, pozostawił kilka tysięcy fotografii o tematyce etnograficznej. Wiele uwagi poświęcił mieszkańcom kurpiowskiej Puszczy Zielonej oraz Ziemi Chełmińsko-Dobrzyńskiej. Był inicjatorem powstania placówki muzealnej w Murzynowie.

Układ nici wzdłuż całej długości tkaniny, stanowiący jej podstawę. Osnowę nawija się na wał warsztatu tkackiego i przewleka przez nicielnice. Osnowa jest zawsze prostopadła do wątku i zwykle – w odróżnieniu od niego – wykonana z nici mocniejszych, silniej skręconych i mocniej naprężonych.

Zespół warsztatów garncarskich usytuowanych w jednej miejscowości. Znanymi ośrodkami ceramicznymi na Mazowszu były przed wojną: Płock, Brok, Liw.

Kasza jęczmienna wytwarzana z całych ziaren pozbawionych łusek.

Twórczość plastyczna związana z obrzędowością doroczną, polegająca na przygotowywaniu na określone święta akcesoriów związanych z danym okresem w roku (np. palemek na Niedzielę Palmową, pisanek na Wielkanoc, czy ozdób choinkowych na Boże Narodzenie).

Wielobarwne malowidła zdobiące ściany, stropy lub sklepienia budowli.

W ubiorach radomskich, spódnica o archaicznym kroju, szyta z gładkich lub prążkowanych samodziałów wełnianych w granatowym lub czarnym kolorze.

Szpila służąca do przytrzymywania kądzieli zatykanej na kołowrotku.

Żelazne okucie radła, część pracująca w glebie.

Fragment szczątków osoby świętej lub przedmiot z nią związany, będące obiektem kultu religijnego.

Nurt stylistyczny w sztuce około 1720-1790 roku. Rokoko nie stanowiło odrębnej i całościowej epoki stylowej, gdyż występowało obok innych nurtów sztuki XVIII wieku.

Duchowny katolicki, badacz i popularyzator kultury kurpiowskiej. Żył w latach 1886 – 1941.

Członek Towarzystwa Naukowego Płockiego. Autor zbioru pieśni kurpiowskich „Puszcza kurpiowska w pieśni”, a także sztuki teatralnej „Wesele na Kurpiach”.

Sztuka rzeźbienia w drewnie. Rzemieślnika rzeźbiącego w drewnie określa się mianem snycerza.

Żelazne okucie rylców sochy, część pracująca w glebie.

Słodka ciecz występująca w postaci kropel na igłach i gałęziach świerka, modrzewia i jodły oraz na liściach niektórych drzew liściastych, m.in. dębu i lipy. Składa się z soków roślinnych, wypływających z komórek uszkodzonych przez owady żywiące się sokami roślinnymi.

Najprostszy i najbardziej powszechny splot tkacki, który jest bazą do tworzenia splotów pochodnych. Polega na równomiernym krzyżowaniu nici osnowy i wątku, z zachowaniem całkowitej widoczności jednych i drugich.

Ścieg tworzący jedną nieprzerwaną linię.

Urządzenie używane do obłuskiwania i kruszenia ziarna na kasze.

Składa się z wysokiego naczynia (najczęściej drewnianego, ale zdarzały się też kamienne) i drewnianego ubijaka, zwanego stęporem. Dolna (robocza) powierzchnia stępora była często nabijana metalowymi ćwiekami.

Mały dzwon kościelny, umieszczany zwykle w wieżyczce nad prezbiterium lub na skrzyżowaniu naw; także nazwa takiej wieżyczki.

Inaczej: obrzucany. Używa się go przede wszystkim do zabezpieczeniu brzegów tkaniny przed strzępieniem się, a także do łączenia dwóch tkanin oraz naszywania aplikacji.

Inaczej: świepiota, szwiepiota. Naturalna dziupla w drzewie, w której gnieżdżą się dzikie pszczoły. Terminem tym określano także rój dzikich pszczół w lesie.

Inaczej: rogale, koźlarze, koźliny. Ozdobne zwieńczenie na szczycie dachu, powstałe z ozdobnie wycinanych końców skrzyżowanych wiatrownic, wystajacych ponad dach.

Sztucznie usypany pagórek, występujący głównie w terenach zalewowych. Na terpach wznoszono budynki mieszkalne i gospodarcze w ramach dodatkowej ochrony przeciwpowodziowej.

Inaczej: tkanina podwójna. Wykonuje się ją na czteronicielnicowych krosnach, splotem płóciennym. Swoją nazwę zawdzięcza dwóm różnokolorowym osnowom, przez które przewleka się dwukolorowy wątek (w barwach osnów). Technika ta tworzy dwie przenikające się warstwy, z których jedna jest odwrotnością kolorystyczną drugiej.

Inaczej: samodział. Tkanina wykonywana na ręcznym warsztacie tkackim. W Polsce najczęściej lniana lub wełniana, niekiedy bawełniana, o wyraźnym splocie, w której nitki wątku i osnowy pokrywają się w układzie szachownicowym.

Poprzeczna nawa, prostopadła do nawy głównej kościoła.

Droga usypana na grobli, na podmokłym lub zalewowym terenie. Trytwy budowane były w miejscach trudno przejezdnych, zwykle w pobliżu rzek i na mokradłach.

Układano je często z wiązek pędów wikliny i większych topolowych pni, dodatkowo obsypując ziemią i kamieniami. Nazwa wywodzi się z języka niemieckiego („die Trift”, „trytef”) i prawdopodobnie przyszła na ziemie polskie wraz z Olędrami.

Inaczej: kulanie chleba. Dawny zwyczaj weselny. Po ślubie i powrocie do domostwa panna młoda całowała spoczywający na stole chleb, a następnie przy śpiewie zebranych w izbie kobiet toczyła go wokół stołu.

Potem chleb krojono i dzielono między wszystkich obecnych na weselu gości. Obrzęd ten miał na celu potwierdzenie przez pannę młodą przyjęcia na siebie obowiązków gospodyni w nowym domu. Tulanie chleba miało też gwarantować dostatek.

Ul w formie wydrążonego pnia drzewa.

Ule kłodowe ustawiano pionowo lub poziomo. Pionowe nazywano stojakami, a poziome – leżakami. Były to najczęściej wycięte z drzewa barcie, które bartnicy przenieśli z lasu do przydomowych pasiek.

Najpopularniejszy typ ula w polskich pasiekach. Jest to typowy ul stacjonarny. Ma konstrukcję skrzynkową, z jedną komorą na ramki.

Został skonstruowany w latach 70. XIX wieku przez Kazimierza Lewickiego w Pracowni Towarzystwa Pszczelniczo-Ogrodniczego w Warszawie, stąd nazwa ula.

Jeden z najpopularniejszych typów uli lekkich, wykorzystywanych w polskich pasiekach. To ul rozbieralny, często używany w pasiekach wędrownych.

Składa się z rodni, miodni i dennicy. Charakteryzuje się tym, że można w nim ustawiać kilka poziomów miodni z ramkami. Może być, zarówno stojakiem (ul pionowy), jak i leżakiem (ul poziomy).

Układ nici biegnący w poprzek tkaniny (wzdłuż jej warsztatowej szerokości). W procesie tkania wątek wprowadzany jest między nitki osnowy. Przędza na wątek może być wykonana z różnych surowców, ale zawsze jest słabsza od nici osnowy.

Materiał plecionkarski pochodzenia naturalnego, np. wiklina, korzenie świerku, sosny i jałowca, gałęzie leszczyny, słoma, rogożyna (pałka wodna), łyko lipowe, kora brzozowa.

Pułapka (samołówka) na ryby i raki o cylindrycznym kształcie z lejkowatym otworem zwróconym do wewnątrz – ryba wpłynąwszy do środka, nie mogła się z niej wydostać.

Wierzba wikliniarska uprawiana na potrzeby plecionkarstwa. Najpopularniejsze gatunki to: wiklina amerykanka, konopianka, purpurowa, migdałowa.

Przedmiot ofiarowywany w formie dziękczynienia lub w wyniku zbiorowego ślubu, który może stanowić zarówno element wystroju kościoła (ołtarz, stalle, witraż), jak również drobne tabliczki ze złota lub srebra w kształcie serca, rąk, oczu; symbolizujące uzdrowienie, zawieszane najczęściej przy ołtarzach otoczonych szczególnym kultem.

Prosty zamek składający się z klamki, klucza i skobelka.

Instrument muzyczny z grupy chordofonów smyczkowych o wąskim korpusie, wykonanym wraz z szyjką z jednego kawałka drewna.