KONTRAST 
Historia
Parafia w Skułach należy do jednych z najstarszych na Mazowszu. Jej początki sięgają XIV wieku. Pierwsza wzmianka o miejscowym duchownym, plebanie Janie, pochodzi z 1443 roku. Źródła pośrednie potwierdzają jednak istnienie parafii już wcześniej, co wiąże się z fundacją pierwszego kościoła przez ród Skulskich herbu Rogala w drugiej połowie XIV wieku. Informacje te pojawiają się między innymi w aktach procesu z 1514 roku, dotyczącego sporu o meszne, gdzie strony odwoływały się do zwyczaju trwającego od około 150 lat, licząc od czasu fundacji świątyni.
Drugi drewniany kościół, wzniesiony w XVI wieku, został zniszczony w 1656 roku podczas najazdu wojsk szwedzkich w czasie tak zwanego potopu szwedzkiego. Obecny kościół parafialny pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła wzniesiono w 1678 roku. Fundatorem był Seweryn Skulski, a w dzieło budowy zaangażowani byli także księża misjonarze z warszawskiego kościoła pw. Świętego Krzyża, którzy od 1676 roku byli współwłaścicielami wsi, a od 1787 roku jej jedynymi właścicielami.
Architektura
Kościół w Skułach jest drewnianą świątynią o konstrukcji zrębowej, wzniesioną z drewna sosnowego i oszalowaną pionowymi deskami. Ściany zostały wzmocnione za pomocą lisic. Budowla jest orientowana, co oznacza, że prezbiterium skierowane jest ku wschodowi.
Bryła kościoła jest jednonawowa i trójdzielna. Składa się z prostokątnej nawy o planie zbliżonym do kwadratu, węższego prezbiterium zamkniętego trójbocznie oraz zakrystii usytuowanej nietypowo, bo za prezbiterium. Taki układ należy do rzadko spotykanych w architekturze drewnianej i sprawia, że sylwetka kościoła oglądana z boku przypomina trzy połączone ze sobą bryły o stopniowo zmniejszającej się wysokości.
Dachy nad poszczególnymi częściami kościoła tworzą czytelny rytm. Nad nawą znajduje się dach dwuspadowy, nad prezbiterium dach trójpołaciowy, a nad zakrystią kolejny dach trójpołaciowy o niższej wysokości. Całość wieńczy smukła sygnaturka, umieszczona nad częścią frontową. Jest ona czworoboczna, ażurowa i nakryta dwuspadowym daszkiem zwieńczonym sterczyną.
Wnętrze kościoła
Wnętrze kościoła zaskakuje bogactwem dekoracji, które kontrastuje z prostotą zewnętrznej bryły. Jednoprzestrzenna nawa mieści chór muzyczny od strony zachodniej, wsparty na trzech masywnych słupach. Pod chórem znajdują się trzy arkady zamknięte półkoliście. W środkowej arkadzie umieszczono kruchtę, natomiast w bocznych wstawiono drewniane konfesjonały.
Na chórze znajdują się organy wykonane w latach trzydziestych XX wieku w pracowni Zygmunta Kamińskiego. Instrument wyposażono w miech obsługiwany ręcznie za pomocą nóg, co stanowi rzadkość w czasach powszechnego stosowania napędu elektrycznego i jest interesującym przykładem zachowania tradycyjnych rozwiązań technicznych.
Na szczególną uwagę zasługują dwuskrzydłowe drzwi prowadzące do nawy i zakrystii. Są one nabijane ozdobnymi gwoździami i wyposażone w rokokowe zamki, dekoracyjne okucia oraz oryginalne klamki pochodzące z około 1774 roku. Pod prezbiterium znajduje się murowana krypta.
Polichromie i wyposażenie
Kościół w Skułach należy do nielicznej grupy drewnianych świątyń na obszarze województwa mazowieckiego, które zachowały polichromie z XVIII wieku. Malowidła powstały podczas gruntownego remontu przeprowadzonego w latach 1774–1775 z inicjatywy księdza Mikołaja Smoleńskiego. Ściany wnętrza obito wówczas płótnem, na którym wykonano iluzjonistyczną polichromię przedstawiającą sceny ze Starego i Nowego Testamentu oraz wizerunki świętych.
Kompozycje malarskie nawiązują stylistycznie do twórczości francuskiego artysty Gustawa Doré, znanego z ilustracji biblijnych. Pod koniec XIX wieku polichromie zostały uzupełnione przez malarzy Józefa Rutkowskiego oraz Jana Spornego z Nieszawy, który wykonał między innymi przedstawienie Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny na suficie.
Z pierwotnego wystroju zachowały się dwa ołtarze boczne, elementy ołtarza głównego oraz medaliony umieszczone ponad oknami, przedstawiające świętych Jana Nepomucena, Walentego, Wincentego a Paulo, Jana Kantego, Łukasza i Mateusza, a także błogosławionych Świętosława i Marcina Baryczkę. Ołtarz główny posiada drewnianą mensę oraz dwie bramki wykonane z modrzewia w drugiej połowie XVIII wieku. Na tle iluzjonistycznej malatury umieszczono XVIII-wieczny obraz Chrystusa Ukrzyżowanego. Wyposażenie uzupełniają barokowe: ambona, chrzcielnica oraz konfesjonały, również wykonane z drewna modrzewiowego. W kościele przechowywany jest cenny kielich liturgiczny z 1684 roku, restaurowany i pozłacany w 1786 roku. Jest to dar fundatora świątyni, Seweryna Skulskiego.
Otoczenie kościoła
Na terenie przykościelnym znajduje się wolnostojąca drewniana dzwonnica z 1892 roku, posadowiona na wysokiej cementowej podmurówce i nakryta dachem namiotowym.
Cennym zabytkiem jest także zegar słoneczny z marmurową tarczą, pochodzący z XVIII wieku. Wśród innych elementów otoczenia warto wymienić trzy kapliczki, kamień z tablicą poświęconą tragicznie zmarłemu w 2003 roku proboszczowi księdzu Marianowi Laskowskiemu oraz pomnikowe modrzewie rosnące wokół kościoła.
Remonty i prace konserwatorskie
Kościół był wielokrotnie odnawiany. Po gruntownym remoncie z lat 1774–1775 kolejne prace prowadzono w XIX wieku. W latach 1889–1896, za probostwa księdza Hipolita Skimbrowicza, przeprowadzono generalny remont świątyni, obejmujący między innymi wykonanie nowych podwalin. Prace nadzorował warszawski architekt Julian Ankiewicz. W 1927 roku tradycyjny gont dachowy zastąpiono blachą. W historii obiektu ważną rolę odegrali fundatorzy i duszpasterze, w tym Seweryn Skulski, ksiądz Mikołaj Smoleński oraz ksiądz Marian Laskowski, który w 1995 roku zapoczątkował współczesne prace remontowe.
Opracowanie: CreativeStudio.com.pl Adrian Łapczyński
