Kościół pw. Trójcy Świętej w Żeliszewie Podkościelnym

Historia

Żeliszew Podkościelny położony jest na Obniżeniu Węgrowskim, nad niewielką strugą wpadającą do rzeki Kostrzyn. Obszar ten historycznie należał do ziemi liwskiej, której wschodnią granicę wyznaczała rzeka Liwiec. Po jej wschodniej stronie rozciągała się już ziemia drohiczyńska województwa podlaskiego. Choć Jędrzej Święcicki w swojej „Topografii albo opisie Mazowsza” pisał o tej ziemi jako o mało wyróżniającej się poza samym Liwem, dzisiejsza perspektywa pozwala dostrzec jej wyjątkowe walory krajobrazowe i kulturowe, w tym zachowaną architekturę drewnianą.

Nazwa wsi wywodzi się prawdopodobnie od staropolskich imion Żelisz, Żelibor lub Żelimysł. Drugi człon nazwy, Podkościelny, wskazuje na bliskie sąsiedztwo świątyni i podkreśla jej centralną rolę w kształtowaniu lokalnej wspólnoty. Najstarsza wzmianka o drewnianym kościele w Żeliszewie pochodzi z 1540 roku, kiedy świątynia uzyskała prawo do odpustów. Kolejna wzmianka pojawia się w 1603 roku. Kościół ten, ufundowany przez Serafina Oboleńskiego, sędziego ziemskiego czerskiego, oraz jego brata Zygmunta, nie był jednak siedzibą samodzielnej parafii, ponieważ wieś należała wówczas do parafii w Niwiskach.

Samodzielną parafię w Żeliszewie Podkościelnym erygowano dopiero w 1769 roku, wyłączając jej terytorium z parafii w Niwiskach, Wodyniach oraz Oleksinie. Decyzję tę podjęto z powodów praktycznych. Odległość do kościoła parafialnego w Niwiskach była znaczna, a dojście utrudniały bagna i trzęsawiska rozciągające się w dolinach rzek Świdnicy i Kostrzynia. Przy wyznaczaniu granic nowej parafii uwzględniano więc ukształtowanie terenu i dostępność dróg.

Fundatorem nowej parafii pw. Świętej Trójcy oraz istniejącego do dziś kościoła był Marcjan Grzybowski, podkomorzy liwski i dziedzic Żeliszewa wraz z okolicznymi wsiami. Choć stary kościół, według opisu wizytacyjnego z 1769 roku, był wykonany „z dobrego i zdrowego drzewa” i nadal nadawał się do użytku, uznano go za zbyt mały dla nowej parafii. Zdecydowano się więc na budowę większej świątyni. Kamień węgielny pod nowy kościół położył wiosną 1770 roku pierwszy proboszcz parafii, ksiądz Gaspar Jan Glinka. Już w grudniu tego samego roku dokonano poświęcenia świątyni i odprawiono pierwszą mszę świętą. Do 1777 roku trwało stopniowe wyposażanie wnętrza w ołtarze, organy, lichtarze, kielichy i inne sprzęty liturgiczne. W 1906 roku większość mieszkańców wsi przeszła na mariawityzm – wtedy właśnie zajęli oni kościół. Rok później, na mocy wyroku sądu, musieli świątynię opuścić. Mariawci wznieśli własny drewniany kościół w Żeliszewie Dużym. Kościół w Żeliszewie Podkościelnym pełni rolę centrum religijnego i kulturowego dla okolicznych wsi. W kruchcie umieszczono tablice pamiątkowe, w tym tablicę poświęconą księdzu Janowi Niedziałkowi, doktorowi teologii i filozofii, więźniowi Pawiaka, rozstrzelanemu przez Niemców i pochowanemu w Palmirach.

Architektura i wnętrze

Kościół pw. Świętej Trójcy w Żeliszewie Podkościelnym jest jednym z najbardziej rozbudowanych i dekoracyjnych przykładów drewnianej architektury sakralnej na Mazowszu. Bryła kościoła ma układ bazylikowy. Nawa główna jest wyższa od naw bocznych i posiada własne okna umieszczone ponad ich dachami. Takie rozwiązanie jest rzadko spotykane w drewnianej architekturze sakralnej i nadaje budowli monumentalny charakter. Nawy boczne są nakryte dachami pulpitowymi, podczas gdy nad nawą główną i prezbiterium wznosi się tradycyjny dach dwuspadowy z łagodnie nachyloną połacią nad częścią wschodnią.

Dominantą kompozycyjną jest wieża częściowo wtopiona w fasadę zachodnią. Ma ona rzut czworoboczny i zwieńczona jest ostrosłupowym hełmem zakończonym krzyżem osadzonym na kuli. W każdej ścianie wieży znajdują się prostokątne otwory dzwonowe przesłonięte żaluzjami. Dodatkowym elementem wertykalnym jest sześcioboczna sygnaturka, umieszczona na kalenicy dachu, nakryta strzelistym hełmem z kulą i krzyżem.

Elewacje kościoła zdobią liczne detale snycerskie i architektoniczne, które naśladują rozwiązania znane z budownictwa murowanego. Są to między innymi pilastry umieszczone na narożach oraz pomiędzy oknami, profilowane gzymsy, dekoracyjne obramienia otworów okiennych i drzwiowych, a także bogato zdobione konsolki podtrzymujące okapy dachów. Całość tworzy stylistyczny eklektyzm, łączący elementy baroku, klasycyzmu oraz neogotyku, wprowadzonego podczas przebudowy kościoła pod koniec XIX wieku. Dzięki temu obiekt bywa określany jako „baśniowy” i przyciąga uwagę już z daleka.

Do wnętrza kościoła prowadzi główne wejście przez kruchtę umieszczoną w przyziemiu wieży. Nad nią znajduje się chór muzyczny z pełną balustradą, otwarty szerokim przeźroczem na nawę główną. Wnętrze świątyni podzielone jest na trzy nawy: nawę główną oraz dwie boczne.

Nawa główna oddzielona jest od naw bocznych czterema arkadami z każdej strony, wspartymi na filarach wykonanych z żeliwa. Zastosowanie tego materiału było nowatorskim rozwiązaniem konstrukcyjnym pod koniec XIX wieku i świadczy o otwartości na nowe technologie, nawet na prowincji mazowieckiej. Filary mają ośmioboczne podstawy, wyżej przechodzą w formę okrągłą i zwieńczone są ozdobnymi głowicami. Ich powierzchnie pomalowano w sposób imitujący marmur, a złocone detale dodatkowo podkreślają ich dekoracyjny charakter. Po bokach prezbiterium znajdują się dwie kaplice, usytuowane w przedłużeniu naw bocznych i połączone z nimi szerokimi, półkoliście zamkniętymi przejściami. Nie są one oddzielnymi przybudówkami, lecz integralną częścią bryły kościoła.

Wnętrze kościoła w Żeliszewie Podkościelnym pokryte jest bogatą polichromią wykonaną w latach 1907–1910. Malowidła powstały przy użyciu farb olejnych i pastelowych oraz zostały uzupełnione elementami sztukaterii. Twórcy polichromii, dziś nieznani, zastosowali połączenie ornamentyki roślinnej z polichromią iluzjonistyczną, tworząc złudzenie architektonicznych detali. Na ścianach przedstawiono malowane kotary, draperie i boazerie, a pod fasetami biegną arkadki wsparte na iluzjonistycznych konsolkach. Stropy naw bocznych zdobią motywy naśladujące dekoracyjne sufity, natomiast nad nawą główną i prezbiterium zastosowano malowaną kompozycję kasetonową z rozetami. Złudzenie przestrzenności tej dekoracji jest tak sugestywne, że dopiero dłuższa obserwacja pozwala zorientować się, iż jest to malatura płaska.

Wyposażenie

W kościele znajduje się pięć ołtarzy. Najstarsze, rokokowe, pochodzą z okresu po 1770 roku i umieszczone są w kaplicach bocznych. W prawej kaplicy znajduje się obraz Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej z drugiej połowy XVIII wieku, pochodzący z warsztatu Szymona Czechowicza. W lewej kaplicy umieszczono rzeźbę Chrystusa Ukrzyżowanego na tle czerwonej materii, ozdobioną wotami. Trzy pozostałe ołtarze wykonano na początku XX wieku z drewna dębowego w Komarówce koło Radzynia Podlaskiego. Ołtarz główny zawiera obraz Najświętszej Maryi Panny Wniebowziętej oraz przedstawienie Świętej Trójcy w zwieńczeniu. Do tego wizerunku nawiązuje jeden z odpustów parafialnych. Ołtarze boczne zawierają obrazy Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, świętego Michała Archanioła, Matki Boskiej Częstochowskiej oraz postać nieznanego biskupa. Do najcenniejszych zabytków należą także: rokokowy prospekt organowy z 1776 roku, chrzcielnica w kształcie kielicha z drugiej połowy XVIII wieku, XVIII-wieczne konfesjonały, kielichy ofiarowane przez Marcjana Grzybowskiego w 1769 roku oraz monstrancja z 1770 roku.

Dzwonnica

Dzwonnica obok kościoła jest „młodsza”, postawiono ją tu w 1951 roku. Z dzwonami wiąże się pewna historia. Przy okazji każdej zawieruchy wojennej kościelne dzwony były przetapiane na armaty. W 1794 roku dzwony pochodzące jeszcze z poprzedniego kościoła zostały podarowane powstańcom kościuszkowskim. Również w czasie powstania listopadowego parafia ofiarowała swe dzwony polskiemu wojsku. Kolejne dzwony zostały zarekwirowane w 1915 roku. Po raz ostatni zrabowali je Niemcy w 1941 roku. Obecne dzwony zostały poświęcone w 1957 roku i noszą imiona Jakuba i Franciszka.

Remonty i prace konserwatorskie

Kościół był wielokrotnie odnawiany. Po zniszczeniach z okresu powstania listopadowego prace naprawcze trwały do 1845 roku. W latach 1890–1897 przeprowadzono gruntowną renowację, obejmującą przebudowę wieży i dobudowę naw bocznych. W pierwszych latach XX wieku wykonano polichromie i uzupełniono wyposażenie wnętrza. W 1950 roku przeprowadzono remont bieżący i wymieniono część posadzek. Kościół był elektryfikowany już w 1960 roku. Przed 1980 rokiem dachówkę zastąpiono blachą. W latach 2002–2003 odnowiono dachy i zrekonstruowano wieżę.