KONTRAST 
Placki z Puszczy Białej
Soda była i jest tanim i powszechnym produktem, który jest wykorzystywany także w kuchni tradycyjnej. Może z powodzeniem zastępować proszek do pieczenia lub nawet drożdże. Najlepszym tego przykładem są słynne podkarpackie proziaki, czyli podpołomyki wypiekane na blasze lub w piecu, z dodatkiem sody. Ale i w Puszczy Białej, na Mazowszu, do dziś wypieka lub smaży się tradycyjne placki, zwane sodziakami.
Niemal stara jak sól kuchenna
Soda oczyszczona to produkt, który znajduje się w każdym domu. W nomenklaturze chemicznej to wodorowęglan sodu (NaHCO3), zwany też kwaśnym węglanem sodu, choć w istocie roztwór sody jest lekko zasadowy. Powszechnie używa się nazwy soda oczyszczona, lub soda spożywcza, ze względu na jej powszechne i uniwersalne zastosowanie w kuchni i gospodarstwie. W naturze (i w sklepach!) występuje w postaci białego proszku, wrażliwego jednak na temperaturę i wilgoć.
Soda oczyszczona występuje w przyrodzie w stanie naturalnym, najczęściej jako roztwór w wodzie zarówno słodkiej, jak i słonej. Występuje także jako skalny minerał, zwany popularnie kopaliną, natronemlub solą kalcynowaną. Ze złóż ziemnych wydobywali ją już starożytni Egipcjanie, którzy używali sproszkowanej sody do czyszczenia zębów i obmywania zwłok przed mumifikacją.
Obok soli kuchennej, to właśnie soda jest bez wątpienia najstarszym naturalnym minerałem, wykorzystywanym w kuchni i higienie. Do XVIII wieku wydobywano ją z naturalnych złóż kopalnych lub poprzez destylację źródeł bogatych w sodę. W 1791 roku, francuski chemik i lekarz Nicolas Leblanc (1742-1806), opracował pierwszą chemiczną metodę na otrzymywanie sody na skalę przemysłową.
Była ona używana do lat 70. XIX wieku, kiedy została zastąpiona przez wydajniejszą i tańszą metodę opracowaną przez Ernesta Solvaya (1838-1922), belgijskiego chemika, przemysłowca i filantropa. Fabryki Solvaya działały na całym świecie, a w 1906 roku uruchomiono fabrykę produkcji sody metodą Solvaya w Borku Falęckim pod Krakowem. Większość używanej dziś w domu i w przemyśle sody otrzymywana jest właśnie metodą Solvaya.
Na zgagę, na brud, dla urody i zdrowia
Jeśli nie liczyć soli kuchennej, węglan sodu jest najstarszą naturalną substancją mineralną używaną przez ludzkość od czasów starożytnych po dzień dzisiejszy. Ma niemal uniwersalne zastosowanie i co najważniejsze, jest tani i bezpieczny dla środowiska.
Od czasów starożytnych soda była stosowana do wybielania zębów i odkażania jamy ustnej. Roztwór z sody pomaga także na dolegliwości związane ze zgagą i nieświeżym oddechem. Inhalacja z sody pomaga na bóle gardła i infekcje nosa. Często przykładamy też okład z sody na bolesne ukąszenia owadów. W miastach, w których używano starej kanalizacji, dodawano sodę do wody miejskiej, aby zredukować szkodliwe działanie skażenia wody ołowiem lub miedzią.
Soda oczyszczona, zwana też spożywczą, ma także zastosowanie w kuchni jako dodatek do wypieków. Soda ma silne właściwości spulchniające. Już w temperaturze powyżej 60 st. C rozkłada się, wydzielając duże ilości dwutlenku węgla. To ten efekt czyni ją pożyteczną podczas wypieku ciast czy smażenia placków na gorącym tłuszczu lub blasze kuchennej.
Przepis na sodziaki
Składniki
- 1kg maki pszennej
- 0,5 l mleka zsiadłego
- 5 jajek
- 1 szklanka cukru
- 2 łyżeczki sody
- skóra ze słoniny do wysmarowania patelni lub olej do smażenia
Sposób przygotowania
Do miski wbijamy 5 jajek, dodajemy mleko zsiadłe i cukier. Wszystkie składniki razem mieszamy, dodajemy sodę oraz mąkę i zagniatamy ciasto. Konsystencja powinna przypominać lekkie ciasto na pierogi. Odrywamy kawałki i formujemy na dłoni owalne placki.
Sodziaki smażymy na wytłuszczonej słoniną patelni lub na gorącym oleju. Smażymy po obu stronach na złocisty kolor. Można też położyć placki na gorącej kuchni, bez tłuszczu. Dawniej, gdy w domach były jeszcze kuchnie i piece kaflowe, podpiekano sodziaki także u wylotu drzwiczek paleniskowych, odgarniając żar i popiół do tyłu.
Bibliografia
- Chętnik, Adam. Pożywienie Kurpiów: jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe. Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1936
- Kowalska-Lewicka, Anna (red.). Pożywienie ludności wiejskiej. Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Kraków 1973
- Szymanderska, Hanna. Kuchnia polska. Potrawy regionalne. Wydawnictwo Świat Książki, Ożarów Mazowiecki, 2017
- Żywirska, Maria. Puszcza Biała, jej dzieje i kultura. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1973
Opracowanie: Robert Andrzej Dul
Przygotowanie potrawy: Halina Witkowska, Stowarzyszenie „Puszcza Biała – Moja Mała Ojczyzna”
