KONTRAST 
Nakrycia głowy
Najpowszechniejszym nakryciem głowy kobiet były wzorzyste, wełniane chustki z motywem róż, zwane salinówkami. Kobiety zamężne nosiły je związane w węzeł na karku. Panny zakładały chustki w chłodne dni, przeważnie wiążąc je pod brodą. Brzegi salinówek były zazwyczaj wykończone frędzlami plecionymi w siateczkę.
Przy wyjątkowych okazjach mężatki zakładały tiulowe czepce wyszywane białym haftem. Znamy ich dwa typy. Starszy, zwany w grupie ostrowsko-wyszkowskiej cypkiem z kacurem, a w pułtuskiej cypkiem ze skrzydłami, składał się z główki w formie czapeczki okalającej głowę i prostokątnego, opadającego aż na ramiona płata tiulu. Główkę czepka zawsze przysłaniała związana na karku chustka.
Modny od początków XX wieku półczepek, zwany cypkiem ślacheckim, składał się z wrzecionowatej główki i dwóch szarf (siarf), które zawiązywano pod brodą na kokardę. Kobiety kupowały gotowe czepki, jednak haftowały je samodzielnie. Stosowały białe wyszycia o motywach geometrycznych, powstające poprzez przewlekanie bawełnianej nici między oczkami tiulu. W ten sposób powstawały gwiazdy, zygzaki, gałązki jodłowe i inne kunsztowne wzory.
Koszule
Kobiece koszule do stroju odświętnego szyto z lnianych, bielonych samodziałów, stosując krój przyramkowy. Zdobiły je hafty umiejscowione na kołnierzach, przyramkach i mankietach.
Pierwotnie białe wyszycia – modne w 2. połowie XIX wieku, a w późniejszym okresie stosowane do zdobienia koszul ślubnych – zostały zastąpione na początku XX wieku przez hafty wykonywane czerwoną nicią, często z drobnymi elementami w kolorze czarnym. Komponowano je z kilku charakterystycznych motywów. Były to różnej wielkości koła i półkola, a także zielka, scyciki (szczyciki), szlaczki i inne. Stały się one jednymi z najbardziej rozpoznawalnych haftów ludowych w Polsce.
Dodatkową ozdobą koszul były klockowe lub szydełkowe koronki, którymi przystrajano kołnierze i mankiety. Niekiedy koronki na kołnierzach były tak szerokie, że zachodziły na ramiona.
Suknie
Na koszule zakładano wełniane, samodziałowe suknie, zwane kitlami, składające się ze spódnicy i doszytego do niej stanika. Najstarsze suknie wykonywane były z samodziałów tkanych w wiązki pionowych pasków na czerwono-pomarańczowym tle. W okresie międzywojennym modne stały się kitle w jednobarwne paseczki na tle czerwonym lub jasnozielonym. Zdobiono je strojem (galonem) umieszczonym na dole spódnicy i przy zapięciu stanika. Tworzyły go pasowo naszyte tasiemki pasmanteryjne, cekiny i szklane, głównie srebrne koraliki (okrągłe i podłużne).
Kolejna zmiana gustów miała miejsce przed II wojną światową, gdy popularne stały się suknie z trawiastozielonego samodziału w wąskie paski, zdobione jeszcze obficiej.
Zapaski
Zapaski szyto z wełnianych tkanin samodziałowych. Znamy ich różne rodzaje, które komponowały się z odpowiednim typem i kolorystyką kitla. Do sukni czerwono-pomarańczowych kobiety zakładały zapaski w poziome prążki, bez zdobień. Dopełnieniem sukienek w kolorze trawiastozielonym były fartuchy dekorowane z trzech stron rozbudowanym strojem (galonem), w którym dominowały srebrne koraliki i cekiny. Do sukni o tle czerwonym lub jasnozielonym używano najczęściej zapasek w drobną kratkę, z brzegami obszytymi kolorowymi, szydełkowymi koronkami.
W użyciu były również zapaski naramienne, zwane fartuchami od przyodziewku, które pełniły rolę okrycia wierzchniego. Kobiety zarzucały je na ramiona, a nawet na głowę, chroniąc się w ten sposób przed zimnem. Szyto je ze stonowanych kolorystycznie samodziałów w wąskie paski.
Kaftany
W chłodniejsze dni kobiety nosiły dwa rodzaje kaftanów z tkanin fabrycznych. Miały one odrębne nazwy w zależności od zdobienia i kroju. Kaftan wolny zawdzięczał to określenie luźnemu fasonowi, a w komórki – charakterystycznym, półkolistym ozdobom ze wstążek, cekinów i koralików, umiejscowionym na plecach. Oba rodzaje okryć sięgały poniżej talii. Spod kaftana widoczne były haftowane mankiety oraz kołnierz koszuli.
Angierki
Kosztownym okryciem wierzchnim były angierki, czyli długie, sięgające kolan płaszcze o rozkloszowanym dole. Angierki szyto z tkanin fabrycznych, najczęściej w kolorze czarnym. Od spodu ocieplano je watą lub gręplowaną wełną. Przody płaszczy zdobiono pasmanterią, cekinami i koralikami, podobnie jak kaftany. Okrycie to miało dość skomplikowany krój. Odcinana w pasie góra angierki była dopasowana do figury, zaś dół płaszcza, zwłaszcza z tyłu, układał się w rozkloszowane fałdy. Nosiły je zamożne kobiety, niezależnie od stanu cywilnego.
Obuwie
Na co dzień kobiety chodziły boso, jedynie zimą zakładały chodaki na drewnianej podeszwie. W święta i na specjalne okazje ubierały czarne, sznurowane trzewiki z cholewką. Buty sznurowano białą, czerwoną lub różową tasiemką.
Biżuteria
Uzupełnieniem stroju były naszyjniki z czerwonych korali lub bursztynów o brylantowym szlifie. Największe paciorki znajdowały się pośrodku naszyjnika. Naszyjniki świadczyły o zamożności kobiety i podkreślały odświętny charakter ubioru.
Opracowanie: Elżbieta Piskorz-Branekova
Ubiory ze zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie
