KONTRAST 
Odświętny ubiór mieszkańców wsi był jednym z najefektowniejszych elementów ich kultury. Wyraźnie informował o przynależności do określonej grupy regionalnej, był wykładnikiem zamożności i statusu społecznego, a także komunikował o stanie cywilnym. Swą elegancką formą podkreślał wagę uroczystości związanych z cyklem roku obrzędowego, a także z indywidualnymi wydarzeniami w życiu człowieka.
Mimo że ogólny wygląd i kompozycję każdego stroju określały lokalne mody i tradycje, to jego poszczególne elementy mogły się nieco różnić, tak jak zróżnicowane bywały sposoby ich noszenia. Należy zatem podkreślić, że tradycyjny ubiór nie pełnił funkcji umundurowania z przypisanymi do niego jednakowymi częściami odzieży. Zawsze w obrębie obowiązującego kanonu istniała przestrzeń na wyrażenie indywidualnych gustów.
Terminy ubiór, odzież, strój to pojęcia pokrewne, stosowane do określenia sposobów okrywania ludzkiego ciała. Świąteczny wariant odzienia, często bardzo kosztowny i zdobny, powszechnie przyjęło się nazywać strojem. Różnił się on dość znacznie od ubioru codziennego, przeznaczonego do pracy i używanego przy mniej spektakularnych okazjach. Mimo pewnej różnicy znaczeniowej, zazwyczaj przyjmuje się zasadę wymienności tych terminów, głównie w celu uniknięcia stylistycznych niezręczności i powtórzeń.
Mazowieckie leży w środkowo-wschodniej części Polski i jest największym województwem pod względem powierzchni oraz liczby ludności. W swoim obecnym kształcie zostało utworzone w 1999 roku. Mimo że powszechnie utożsamiane jest z Mazowszem, w jego granicach znajdują się regiony przynależne do innych krain historycznych. Są to tereny położone w jego południowej i południowo-zachodniej części, przypisane historycznie do Ziemi Sandomierskiej, leżącej na obszarze Małopolski oraz ziemie wschodnie, stanowiące fragment Podlasia.
Dzięki zróżnicowaniu regionalnemu mamy tu do czynienia z bogatą i urozmaiconą prezentacją typów tradycyjnej odzieży. Kształtowały się one pod wpływem rozlicznych czynników – uwarunkowań geograficznych, specyfiki gospodarki, struktury społecznej, kondycji ekonomicznej, wydarzeń historycznych i wielu innych. Znaczące oddziaływanie na przeobrażenia dokonujące się w obrębie poszczególnych grup ubiorów miała przede wszystkim moda miejska, szlachecka, a także militarna (w odniesieniu do odzieży męskiej).
Zmiany zachodziły szybciej na terenach wiejskich o niejednorodnej strukturze społecznej, jak chociażby na Podlasiu, gdzie liczba szlacheckich zaścianków była większa niż gdzie indziej na ziemiach polskich. Współbytowanie chłopów i drobnej szlachty spowodowało przenikanie się stylów i zacieranie różnic w fasonach ubrań. Po uwłaszczeniu, bogacący się chłopi zaczęli zapożyczać elementy odzienia z garderoby drobnej szlachty. Ta z kolei, już znacznie wcześniej, wzorowała swój odświętny ubiór na odzieży zamożnej szlachty i mieszczaństwa oraz podążała za trendami mody ogólnoeuropejskiej.
Na terenie dzisiejszego województwa mazowieckiego wyraźnie ukształtowało się i najdłużej przetrwało dziesięć grup kostiumologicznych. Sześć z nich przynależy do historycznego Mazowsza, dwie do Ziemi Sandomierskiej – części Małopolski, a dwie kolejne do południowo-zachodniego Podlasia.
W części mazowieckiej najdłużej zachowały się ubiory: kołbielskie, kurpiowskie z Puszczy Białej i Puszczy Zielonej, radzymińskie, sannicko-gąbińskie oraz wilanowskie z nadwiślańskiego Urzecza.
Z Ziemi Sandomierskiej pochodzą stroje radomskie oraz opoczyńskie (ze wschodniej rubieży regionu opoczyńskiego, który obecnie, w przeważającej części, przynależy administracyjnie do województwa łódzkiego). Na zachodnich krańcach Podlasia można wyodrębnić typy odzieży noszonej w okolicach Węgrowa i Sokołowa Podlaskiego oraz Siedlec.
Ubiór tradycyjny na terenach przynależnych do województwa mazowieckiego, podobnie jak w innych częściach Polski, z upływem czasu ulegał znaczącym zmianom. Okres rozkwitu i najistotniejszych przeobrażeń przypada na 2. połowę XIX i początek XX wieku. Ma to związek z gwałtownym rozwojem różnych dziedzin przemysłu, jak również z uwłaszczeniem ludności wiejskiej i przejściem od gospodarki samowystarczalnej do towarowej.
Najdłużej i najpowszechniej zachowanymi typami ubiorów na opisywanym terenie są stroje kołbielskie, kurpiowskie z Puszczy Zielonej, sannicko-gąbińskie i radomskie. Inne, już w okresie międzywojennym, praktycznie nie były używane, a ich pojedyncze elementy doraźnie donaszali przedstawiciele starszego pokolenia, traktując je jako odzież roboczą. Po II wojnie światowej proces ten jeszcze się pogłębił – strój stał się jedynie reprezentacyjnym i scenicznym kostiumem.
Stroje województwa mazowieckiego, niezależnie od krainy historycznej, w której się ukształtowały, łączy to, że w swej pierwotnej formie wykonywane były prawie całkowicie z lnianych i wełnianych samodziałów, czyli materiałów utkanych własnoręcznie.
Lniane samodziały przeznaczano przede wszystkim na kobiece i męskie koszule oraz spodnie noszone przez mężczyzn latem, głównie do pracy. Inne elementy odzieży szyto z tkanin lniano-wełnianych i wełnianych. Mogły być one pasiaste (pasiaki), kraciaste (kraciaki) i gładkie. Szyto z nich spódnice i suknie (spódnice z doszytymi stanikami) oraz
różnorakie kaftaniki, a także zapaski (do pasa i na odziew). W ubiorze męskim dominowały raczej materiały gładkie, jednokolorowe. Na sukmany przeznaczano zawsze jednobarwne, folowane sukna, zaś na spodnie, kamizelki i kaftany – gładkie samodziały, rzadziej wzorzyste (pasiaste lub w kratkę).
Jedyny wyjątek na Mazowszu stanowi strój wilanowski z nadwiślańskiego Urzecza, gdzie pod koniec XIX wieku pierwotne samodziały zostały prawie całkowicie wyparte przez materiały fabryczne. Jako relikty odzieży samodziałowej zachowały się tam jedynie pasiaste zapaski, noszone najczęściej przez starsze kobiety.
Odzież samodziałowa produkowana była prawie w całość w gospodarstwach domowych. Jej szyciem i zdobieniem zajmowały się wiejskie kobiety. Jedynie wykonanie bardziej skomplikowanych elementów, głównie czepków, wszelakich kaftanów, niekiedy spodni i zawsze sukman oraz kożuchów, powierzano lokalnym specjalistom. Uzupełnieniem świątecznego kompletu były gotowe wyroby fabryczne kupowane na targach, odpustach i w okolicznych sklepikach.
W przypadku stroju kobiecego zakupy ograniczały się do nabywania wszelkiego rodzaju nakryć głowy (chustek, chust, szali, niektórych typów czepków), a także biżuterii, kożuchów, obuwia i tkanin przeznaczonych na uszycie najkosztowniejszych elementów ubioru, najczęściej odświętnych okryć wierzchnich. Nabytki uzupełniające strój męski były znacznie skromniejsze. Kupowano głównie różnorakie kapelusze i czapki oraz obuwie, kożuchy, niekiedy materiały na spodnie, kamizelki i kaftany, a w stroju radomskim, sannicko-gąbińskim i wilanowskim – także na sukmany.
Ozdobą ubiorów świątecznych były przede wszystkim hafty oraz różnego rodzaju naszycia i aplikacje z wyrobów pasmanteryjnych, niekiedy przystrajanych koralikami. Haftami najczęściej zdobiono koszule, głównie kobiece, rzadziej męskie. Dekorowano nimi kołnierzyki, mankiety i przyramki łączące przód i tył koszuli z rękawami. Hafty występowały także na wilanowskich chustach wywiązywanych w rodzaj czepka.
W latach 30. XX wieku w stroju Kurpianek z Puszczy Zielonej, obok dotychczasowych haftów liczonych wyszywanych na koszulach, pojawił się nowy rodzaj dekoracji. Były to motywy bukiecików, wykonywane haftem płaskim na chustkach, a także roślinno-kwiatowe szlaki zdobiące zapaski.
Najefektowniejsze wyszycia zdobiły elementy strojów kobiecych z regionu opoczyńskiego, nadwiślańskiego Urzecza oraz Puszczy Białej. Pozostałe typy ubiorów, jeśli w ogóle były dekorowane haftami, posiadały jedynie skromne wyszycia, głównie w formie haftów liczonych, pierwotnie o charakterze konstrukcyjnym, wzmacniającym szwy.
Omawiając odświętną odzież, nie można pominąć biżuterii. Na całym terenie, z wyjątkiem Kurpi Puszczy Zielonej, najbardziej cenionymi, pożądanymi i świadczącymi o zamożności były czerwone korale prawdziwe. Ilość sznurów w naszyjniku była zwykle nieparzysta, wielkość paciorków różna, a ich kształt walcowaty lub kulisty. Kobiety, które nie mogły sobie pozwolić na zakup korali prawdziwych, nosiły ich imitacje, czyli tak zwane laki, wykonywane z różnych mas plastycznych, rzadziej szkła.
W niektórych stronach kobiety uzupełniały naszyjniki z korala sznurkami bursztynów o szlifie diamentowym (Kurpie Puszczy Białej, region opoczyński i sannicko-gąbiński) oraz sztucznymi perełkami w kolorze białym lub kremoworóżowym (region opoczyński). Do wszystkich wymienionych naszyjników mocowane były różnego rodzaju medaliki i krzyżyki, kupowane najczęściej na odpustach lub w miejscach pielgrzymkowych.
Zupełnie odmienna była biżuteria noszona przez Kurpianki z Puszczy Zielonej. Podstawowym materiałem do jej wyrobu był miejscowy bursztyn kopalny. Wykonane z niego paciorki miały zwykle szlif gładki, rzadziej diamentowy. Uzupełnieniem bursztynowych kolii były zawieszki i krzyżyki z tego samego surowca. Mężczyźni również dekorowali swój skromny strój bursztynowymi ozdobami – były to guziki do kaftanów, a także klamerki spinające wstążkę, która okalała główkę kapelusza.
Stroje tradycyjne wyszły z powszechnego użycia z wielu przyczyn. Wykonywanie tego typu odzieży było przede wszystkim pracochłonne i czasochłonne. Znacznie prostszy był zakup gotowej konfekcji. Ponadto tradycyjny ubiór był rozpoznawalnym znakiem chłopskiego pochodzenia. Chcąc uchronić się przed tą łatwą identyfikacją, mieszkańcy wsi zaczęli przyjmować styl wzorowany na modzie miejskiej, uznawanej za elegantszą.
Odejście od noszenia tradycyjnej odzieży spowodowało stopniowe zanikanie umiejętności jej wytwarzania. W okresie Polski Ludowej proces ten był nieco spowolniony dzięki działaniom m.in. Cepelii (Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego – CPLiA), która zrzeszała i otaczała opieką twórców ludowych. Obecnie sztuka wytwarzania tego typu ubiorów należy do umiejętności unikatowych.
Dzisiaj tradycyjne stroje regionalne możemy zobaczyć głównie przy okazji świąt kościelnych i państwowych, czy podczas występów zespołów folklorystycznych. Wzorcowe i najcenniejsze przykłady dawnych ubiorów znajdują się w kolekcjach muzealnych.
Opracowanie: Elżbieta Piskorz-Branekova
Brak typów w wybranej podkategorii.
Departament Kultury, Promocji i Turystyki
Wydział Dziedzictwa Kulturowego
