KONTRAST 
Nakrycia głowy
Powszechnym nakryciem głowy kobiet były duże chusty, wywiązywane w czepiec. Ich rodzaj i sposób noszenia pozwalał określić stan cywilny. Panny używały chust tybetowych, które wiązały wprost na głowie, wypuszczając spod nich włosy zaplecione w warkocze. Mężatki nosiły chusty dwojakiego rodzaju – tybetowe i z białego płótna. Te pierwsze zawiązywały na czepkach, prawie całkowicie je przysłaniając. O istnieniu czepka świadczyła jedynie otaczająca twarz koronka. Proste czepki w kształcie niewielkiej, ściśle okalającej głowę czapeczki, szyto z różnorodnych tkanin. Koronka, często klockowa, była ich najbardziej efektownym i kosztownym elementem.
Chusty czepcowe z białego płótna zakładane były bezpośrednio na głowę. Przynajmniej jeden z rogów zdobił czarny haft wykonany ściegiem łańcuszkowym, przedstawiający motyw drzewka życia. Składał się on z gałązek z kwiatami i listkami ułożonymi symetrycznie po obu stronach łodygi.
Koszule
Koszule szyto z lnianych tkanin samodziałowych lub bawełnianych płócien fabrycznych. Do ich wykonania stosowano krój przyramkowy. Proste rękawy zakończone były falbankami lub wąskimi mankietami. Przy szyi doszywano stójkę z koronką. Przyramki i wykończenie rękawów zdobiły czarne hafty wykonane ściegiem łańcuszkowym, o stylizowanych motywach kwiatowych.
Gorsety
Zarówno mężatki, jak i panny, nosiły gorsety o prostym kroju, opinające talię i rozszerzające się lekko w części bioder. Szyto je z gładkiego sukna oraz z wzorzystych adamaszków, brokatów i niekiedy tkanin tybetowych. Krawędzie gorsetów lamowano atłasową wstążką w kontrastowym kolorze.
Okrycia wierzchnie
Za okrycia wierzchnie służyły katanki, czyli sukienne kaftany o skomplikowanych krojach, wzorowane na modzie ogólnoeuropejskiej. Kobiety nosiły również sukmany podszyte futrem, zwane przyjaciółkami, podobne fasonem do okryć męskich.
2. Od Nadarzyna, Piaseczna, rys. W. Gerson, O. Kolberg, Mazowsze: obraz etnograficzny. T. 1: Mazowsze polne, Kraków 1885.
Spódnice
Bardzo szerokie, suto marszczone w talii spódnice sięgały nad kostkę. Szyto je z gładkich tkanin wełnianych, wzorzystych jedwabi, brokatów, tybetów i perkali. Marszczenia w talii nie obejmowały przodu spódnicy. W tym miejscu przysłaniała ją, zwykle znacznie krótsza, ale szeroka, zachodząca na biodra zapaska.
Zapaski
Fartuchy najstarszego typu szyto z pasiastych, wełnianych samodziałów, w których dominował kolor czerwony. Na przełomie XIX i XX wieku ich miejsce zajęły zapaski z białego, fabrycznego płótna lub batystu, które mogły być zdobione haftem maszynowym.
Obuwie
Kobiety osłaniały nogi białymi, bawełnianymi pończochami. Za obuwie służyły skórzane trzewiki lub różnego rodzaju czółenka. Trzewiki były zwykle czarne, sznurowane, sięgające do połowy łydek. Czółenka mogły być wykonane z filcu, pluszu, sukna lub atłasu, ale zawsze miały skórzaną podeszwę.
Biżuteria
Kosztownym uzupełnieniem stroju były naszyjniki z korala prawdziwego lub jego imitacji (tak zwane laki). Paciorki nawlekano na krótkie sznurki, które ściśle okalały szyję. Cennym dodatkiem do odzieży, szczególnie młodych kobiet, były wzorzyste, jedwabne wstążki, przypinane do korali lub wplatane w warkocze.
Opracowanie: Elżbieta Piskorz-Brenekova.
Fragment publikacji: Piskorz-Branekova, Elżbieta; Grabowska, Agnieszka, Tradycyjne ubiory województwa mazowieckiego, Województwo Mazowieckie, Warszawa 2024.
Ubiory ze zbiorów Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie.
